سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 241

«فی الاستعمال دفعه» یا«و لو فی الدفعات»، کدام یک مقصود شماست؟

لزوم دخول شبهات محصوره در تعریف شبهه غیر محصوره

اگر مقصود«دفعه» است، لازمه اش این است، که خیلی از موارد شبهۀ محصوره هم داخل در غیر محصوره بشود و آن در جایی که در شبهۀ محصوره کثرت اقتضا کند که تمکّن برای انسان در یک دفعه استعمال نباشد، مثلا اگر شما علم اجمالی پیدا کردید، به این که یکی از این ده عدد نان حرام است، بلااشکال همه می گویند: این شبهه محصوره است درحالی که این ضابطه ای که شما ذکر می فرمایید: اینجا وجود دارد، برای این که اولا ده تا کثرت دارد، ثانیا عدم تمکّن از جمع در استعمال دفعتا هم، همین کثرت است.

اگر به جای ده تا یک عدد نان بود، یا دو عدد نان بود، می شد انسان سر سفره یک عدد نان و دو عدد نان را بخورد اما ده تا بودن، سبب شده است که تمکّن از جمع در استعمال دفعتا تحقق نداشته باشد. پس ضابطۀ شما بر این مثال منطبق است یعنی کثرت و عدم تمکن، «و لو لا الکثره لکان متمکنا من الجمع فی الاستعمال دفعه» و این نه این که یک مورد نادری باشد، موارد زیاد است. دو ظرف آب وجود دارد، فرض کنید پنج لیتر آب در هرکدام هست، علم اجمالی دارید به این که یکی از این دوتا خمر است، اینجا اگر یک ظرف بود، امکان داشت که در استعمال واحد شرب بشود، اما چون دوتا شده است، کثرت پیدا کرده است، این سبب می شود که در شرب واحد، انسان نتواند هردو را شرب کند. پس موارد زیادی از شبهۀ محصوره را باید داخل در شبهۀ غیر محصوره بکنیم.

اما اگر مراد شما این باشد که«لا یتمکن من جمعه فی الاستعمال و لو تدریجا» شما که قید به تدریجا نزنید، یعنی یک روز و دو روز و ده روز و یک ماه و دو ماه، ولو تدریجا، اگر پای تدریج مطرح شد، قیدی هم برای تدریج نیامد، خیلی از شبهات غیر محصوره هم«یتمکن من جمعه فی الاستعمال بمرور الایام و الشهور و السنوات» آنها تمکّن از جمع در استعمال دارد. پس این بیان شما علی کلا التقدیرین مورد اشکال است، چه مقصود شما از تمکن از جمع، دفعتا باشد، و چه مقصود شما تمکّن از جمع ولو تدریجا باشد. احتمال سومی هم که در اینجا وجود ندارد. این یک اشکال.

عدم مانعیت جهل و عجز از فعلیت تکلیف

اشکال دومی که عرض کردم مبنایی است و مبنا را ما مفصل بحث کردیم، این طورکه