سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 242

سابق ذکر شد، ایشان قدرت و علم و نظائر اینها را شرط برای تکالیف بنحو عام نمی دانند، بلکه می فرمودند: اگر یک مولایی یک دستور عامی برای همۀ عبیدش صادر کند، این یک تکلیف عامی است که متوجه همه حتّی آنهایی که جاهل هستند، حتّی آنهایی که عاجز هستند می شود. شرایط تکلیف بنحو العموم، یک شرایط خاصی است، ولو مولا یقین دارد که در بین این پنجاه نفر، سه نفرشان عاجز هستند، پنج نفرشان به این تکلیف جاهل باقی خواهند ماند لکن«یصحّ منه اصدار التکلیف بنحو العموم، بالاضافه الی الجمیع» و همه هم مکلف هستند منتها آنهایی که تکلیف به گوششان نمی خورد و جاهل به تکلیف باقی می مانند، اینها در مخالفت معذور هستند، نه این که از اول تکلیفی به اینها توجه پیدا نکرده است. تکلیف بنحو العموم همه را گرفته است، منتها اینهایی که جاهل هستند در مخالفت معذور هستند، آنهایی که عاجز هستند، معذور در مخالفت هستند. پس مسألۀ جهل و عجز و امثال ذلک، اینها به صورت عذر مطرح هستند، نه به صورت این که مانع از فعلیّت تکلیف هستند، و موجب عدم تحقق تکلیف در مورد جاهل و در مورد عاجز باشند.

روی این مبنا اگر کسی از در مدرسه وارد شد، به صورت یک تکلیف عام گفت: همه باید بایستید، آنهایی که بر نشستن و ایستادن هردو قدرت دارند بلااشکال تکلیف در مورد اینها پیاده می شود، و هیچ گونه عذری در مخالفت این تکلیف ندارند. اما اگر چند نفری پیدا شد که اینها به علّت کسالت و ناراحتی پا اصلا قدرت بر ایستادن ندارند، اینها معذور هستند. روی مبنای ایشان معذور در مخالفت هستند، اینها قدرت ندارند برای این که بایستند، اینها معذور در مخالفت تکلیف هستند.

حالا سؤال این است که اگر ما به عکس این برخورد کردیم، به یک افرادی که به واسطۀ یک علّتی قدرت بر نشستن ندارند، همیشه باید در حال ایستاده باشند، آیا اینها در مقابل تکلیف شما معذور هستند؟ معذور بودن یعنی چه؟ نظر تکلیف کننده این بود که اینها در حال قیام باشند، اینها هم در حال قیام هستند. شما نمی توانید دیگر این حرف را اینجا پیاده کنید، بگویید: چون قدرت بر ترک قیام ندارد، لذا این هم مثل گروه دوم معذور است. آیا می شود کسی این حرف را بزند؟ بگوید: گروه دوم قدرت بر قیام نداشته اند، پس معذور هستند، گروه سوم هم چون قدرت بر ترک قیام نداشته اند باز هم معذور هستند. اگر این حرف را انسان بزند، شاید موجب خنده باشد. معذوریت در گروه سوم معنا ندارد. مولا می خواهد همه ایستاده باشند، اینها هم ایستاده اند، دیگر معذور یعنی