سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 247

محصوره»، لکن روی عدد پنج هزار تردید داریم از نظر نفس عنوان، که آیا کثرت به این مرتبه، عنوانش عنوان شبهۀ غیر محصوره است یا عنوانش عنوان شبهۀ محصوره؟ از این به شبهۀ مفهومیّه تعبیر می کنیم.

اما گاهی از اوقات شبهه، شبهۀ مصداقیّه است، یعنی در رابطۀ با مفهوم و معنای شبهۀ غیر محصوره هیچ گونه تردیدی نداریم. فرضا می دانیم که عدد پنج هزار هم، «شبهه غیر محصوره» از نظر معنا و مفهوم این رقم مشخص است، لکن این مبتلا به در خارج، یعنی این اطرافی که الان محل ابتلاء ما هست، از نظر عدد در این اطراف تردید داریم، که آیا اطراف شبهۀ ما در این جریان خارجا به پنج هزار می رسد یا نمی رسد؟ از باب این که نتوانسته ایم عدد را به دست بیاوریم، راهی برای تشخیص عدد نبوده است، و چون راه برای تشخیص عدد نبوده است، ما نمی دانیم که پنج هزارتاست یا کمتر؟ اگر فرضا پنج هزار باشد، مسلّم شبهۀ غیر محصوره است، و اگر کمتر باشد مسلّم نیست. اما این واقعیّت خارجی، این شبهه ای که محل ابتلاء ما هست، آیا تعداد اطراف و کثرت اطرافش به پنج هزار می رسد یا نمی رسد؟ از این به شبهۀ مصداقیّه تعبیر می کنیم.

حالا بحث این است که در موارد شبهه چه شبهۀ مفهومیّه باشد، و چه شبهۀ مصداقیّه باشد، تکلیف چیست؟ آیا باید حکم به عدم وجوب اجتناب بکنیم؟ یا حکم به وجوب اجتناب بکنیم؟ یا این که به لحاظ ادلّه و یا به لحاظ مصداقی بودن و مفهومی بودن شبهه، مسأله فرق می کند و این طور نیست که در تمامش مسألۀ وجوب اجتناب یا عدم وجوب اجتناب بصورت یکنواخت پیاده شود؟ لذا هم لازم است که از یک طرف تک تک ادله را ملاحظه کنیم، و از یک طرف هر دلیلی را با هریک از شبهۀ مفهومیّه و شبهۀ مصداقیّه مستقلا ملاحظه کنیم، تا ببینیم نتیجه چه می شود؟

بررسی ادلۀ عدم وجوب احتیاط در شبهات غیر محصوره

قبلا عرض کردیم که ادله ای که دلالت بر عدم وجوب اجتناب در شبهات غیر محصوره می کند، عمدتا عبارت از دو دلیل است. دلیل سوم را که به عنوان اولین دلیل ذکر شده بود، نپذیرفتیم. گفتیم: ادعای اجماعی که در مورد شبهۀ غیر محصوره، شده بود اصالتی ندارد و ما نمی توانیم مستقلا از راه اجماع مسأله ای را به دست بیاوریم، لذا دو دلیل دیگر باقی ماند: یکی روایات حلیّت بود، که عمدۀ روایات حلیّت همان صحیحۀ عبد الله بن سنان بود که می گفت: «کل شیء فیه حلال و حرام فهو لک حلال حتّی تعرف