سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 255

اجتناب کردن لازم نیست و احتیاط در مورد شبهه، وجوب ندارد.

بیانش این است که اگر شبهه، شبهۀ مفهومیه شد، ما در اینجا دو دلیل بیشتر نداریم:

یکی دلیل تکلیف واقعی که علم اجمالی در رابطۀ با همین دلیل، اقتضای وجوب احتیاط می کند. در مقابل این دلیل، کأنّ ما مخصّصی داریم، منتها مخصّص ما لفظی نیست، امّا مخصّصی در مقابل این دلیل وجود دارد و مفاد آن مخصّص این است که آنجایی که در هریک از اطراف، یک امارۀ عقلائیه وجود داشته باشد، و آن امارۀ عقلائیه حکم کند به این که آن فرد یا افراد، آن خمر واقعی نیستند، آن محرّم واقعی نیستند، اینجا دیگر اجتناب لازم نیست. حالا ما به شبهۀ مفهومیه به این کیفیت شکّ کردیم که مثلا می دانیم اگر کثرت اطراف به ده هزار برسد، اینجا امارۀ عقلائیه در مورد هریک از اطراف به ملاحظه کثرت، قطعا وجود دارد، اما اگر عدد مثلا به پنج هزار رسید، شکّ می کنیم که آیا در اینجا هم امارۀ عقلائیه نسبت به هریک از اطراف تحقق دارد یا ندارد؟

نتیجه این می شود که ما می دانیم آنجایی که کثرت به ده هزار برسد، این از دلیل تکلیف واقعی و مقتضای علم اجمالی بیرون است، اما آنجایی که کثرت به پنج هزار رسید، مثل همان جایی که در عنوان فاسق شک می کردیم که آیا خصوص مرتکب کبیره را دلالت می کند یا هم مرتکب کبیره و هم مرتکب صغیره. در حقیقت مخصّص ما یک اجمالی دارد من حیث المفهوم و اجمالش هم به نحو تردید بین اقل و اکثر است. اینجا نسبت به مقدار متیقن، دلیل مخصّص حاکم است، و نسبت به زائد بر مقدار متیقّن، به عام رجوع می شود، به«اکرم العلماء» رجوع می شود. اینجا هم نسبت به پنج هزارتا شک داریم که آیا امارۀ عقلائیه تحقق دارد یا ندارد؟ در نتیجه شک می کنیم که همان طورکه کثرت ده هزار از دلیل تکلیف واقعی و مقتضای علم اجمالی خارج شده است، آیا کثرت پنج هزار هم خارج شده است یا نشده است؟

اینجا باید به همان دلیل تکلیف واقعی، و مقتضای علم اجمالی رجوع کنیم، بگوییم:

در پنج هزار، اجتناب واجب است«لعدم الدلیل علی اخراجه» و تا زمانی که دلیل بر اخراجش قائم نشود، در تحت همان دلیل تکلیف باقی می ماند، این در آنجایی که شبهۀ مفهومیه باشد.

عدم وجوب احتیاط در شبهه مصداقیه طبق دلیل محقق یزدی

اما اگر شبهۀ مصداقیه شد، معنای شبهۀ مصداقیه این است که فرضا ما می دانیم که مثلا