سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 286

اجمالی را در نظر بگیرید، تاریخ علم اجمالی اول بر علم اجمالی دوم مقدّم است. علم اجمالی اول یک ساعت قبل از علم اجمالی دوم واقع شده است. اما اگر بخواهید معلومها را در نظر بگیرید، معلوم در علم اجمالی اول«وقوع قطره من الدم عند الظهر» است. اما معلوم به علم اجمالی دوم«وقوع قطره من الدم فی اول الصبح» است. آن معلومش بر معلوم به علم اجمالی اول تقدّم دارد.

لذا می فرماید: در اینجا نباید حساب تقدّم و تأخّر تاریخ حدوث علم اجمالی را بکنیم، بلکه باید روی معلوم تکیه کنیم، و لازمۀ تکیه کردن روی معلوم این است که علم اجمالی اول منحل می شود، و علم اجمالی دوم اثر تنجیزی خودش را نسبت به فرش و اناء یمین دارد، و در نتیجه اناء یسار محکوم به طهارت و اصاله الطهاره است برای این که معلومش بر معلوم به علم اجمالی اول تقدّم دارد.

ملاک قرار دادن معلوم و منکشف از نظر تقدّم و تأخّر

ایشان می فرمایند: ما نحن فیه هم همین طور است. ما نحن فیه مسألۀ ملاقات است.

در ملاقات ولو این که شما هم برای ملاقی از نظر حکم، یک حکم استقلالی قائل شوید، ولی این را که ما انکار نکردیم که ملاقی سببیت برای نجاست ملاقی دارد و سبب من حیث الرتبه تقدّم دارد علی المسبب. تقدّم رتبه علت بر معلول، یکی از بدیهیات عقل است. وقتی که مسألۀ تقدّم رتبی علت بر معلول مطرح شد، آن وقت در این مثال، وقتی که شما علم اجمالی ثانوی پیدا می کنید به این که ملاقی نجس است، یا قطعۀ یسار فرش نجس است، این علم اجمالی اثر خودش را می بخشد، یعنی ولو این که آن علم اجمالی که یک طرفش ملاقی و دست بوده، تقدّم زمانی داشته است اما مسألۀ تقدّم زمانی حدوث علم را مطرح نکنید بلکه معلومش را در نظر بگیرید. حالا معلوم شده که مسأله ملاقات مطرح بوده است، و اگر مسألۀ ملاقات مطرح باشد، رتبۀ ملاقی بر رتبه ملاقی مقدم است. و چون رتبه ملاقی بر رتبه ملاقی مقدم است، در همین فرض دوم هم عین فرض اول باید از ملاقی و طرف دیگر اجتناب کنید و دیگر اجتناب کردن از دست لازم نیست همان طوری که در صورت اول، لازم نبود اجتناب کنید.

پس مرحوم محقق نائینی(ره) نتیجه می گیرند که فی کلا الصورتین اجتناب از دو قطعۀ فرش، واجب است و در هیچ یک از دو صورت، از دست لازم نیست اجتناب کنید، چه علم به نجاستش از نظر زمان و تاریخ حدوث، تقدّم داشته باشد و چه تأخر داشته باشد.