سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 291

ماهیت در ذهن خودتان لباس وجود ذهنی بپوشانید، یعنی به آن التفات ذهنی کنید و مورد توجه نفستان قرار بگیرد. ما که مثلا الان داریم کلمۀ علم اجمالی را استعمال می کنیم، استعمال همیشه ملازم با تصور است، ما که داریم علم اجمالی را تصور می کنیم، آیا این وجودات ذهنیۀ علم اجمالی اثر تنجیزی دارد؟ یا این که واقعیت علم اجمالی منجّز است یعنی وجود خارجی علم اجمالی منجّز است منتها خارجیت وجود علم اجمالی به این نیست که یک موجودی بیاید که شما ببینید بلکه اینها از اوصاف قائمۀ به نفس است. مثل واقعیت شجاعت که در یک کسی وجود دارد. کسی که اتصاف به شجاعت دارد، وجود خارجی شجاعت به او تحقق پیدا کرده. کسی که خدای نکرده اتصاف به رذیلۀ اخلاقی به نام حسد دارد، حسد وجود خارجی دارد منتهی خارجیت حسد به همین است که قائم به نفس آن متصف به این رذیله اخلاقی باشد.

پس باید به این مسأله توجه کنیم، این که در کتاب القطع این بحث را مطرح کردیم، و در آن بحث، یک موضوع و محمولی ذکر کردیم، گفتیم: «العلم اجمالی منجّز» آیا کدام علم اجمالی و در چه مرحله ای عنوان منجّزیت دارد؟ در مرحلۀ ماهیتش منجّزیت دارد؟ در مرحلۀ وجود ذهنی منجّزیت دارد؟ یا در مرحلۀ وجود خارجیش منجّزیت دارد یعنی کسی که به حسب واقع و به حسب حقیقت، برایش علم اجمالی پیدا شد، این علم اجمالیش مثل علم تفصیلی منجّز است؟ در علم تفصیلی هم مسأله همین طور است.

وقتی که شما می گویید: «العلم التفصیلی منجّز» یعنی علم تفصیلی«بوجوده الخارجی یؤثّر فی تنجّز التکلیف المعلوم.» این یک مطلب که تنجیز از آثار وجود خارجی علم اجمالی است.

ظرف تقدّم علّت بر معلول

نکته دوم که باید به آن توجه کنیم این است که در باب علّت که بحث ما اینجا بحث در سبب و مسبب است، که شما می گویید: ملاقی سببیت برای نجاست ملاقی دارد، و نجاسه الملاقی علّه لنجاسه الملاقی، منتها علّتی است که شارع جعل کرده، سببیت مجعول شرعی است، لکن سببیت هست، علّیت تحقق دارد. در دنبال این علّیت و معلولیت، یک تقدّم و تأخّری مطرح می شود. آیا این تقدّم و تأخّر بلحاظ کدام وعاء است و این تقدّم و تأخّر با کدام دید در کار است؟ آیا این تقدّم و تأخّر به لحاظ وجود خارجی است؟ یا تقدّم و تأخّر رتبی است که این تقدّم و تأخّر با دید عقل مطرح است؟