سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 292

خود شما در فلسفه خوانده اید که ما وقتی که علّت و معلول را با لحاظ وجود خارجی ملاحظه کنیم، علّت و معلول از نظر وجود خارجی تقارن دارند. هیچ گونه تقدّم وجودی برای علّت نسبت به معلول وجود ندارد. اما در عین این که تقارن وجودی دارند، درعین حال از دید عقل، رتبۀ علّت بر رتبۀ معلول متقدّم است. پس نتیجه این می شود که علّت و معلوم«یتقارنان وجودا، و بینهما التقدّم و التأخّر لا بحسب الوجود بل بحسب نظر العقل و فی وعاء العقل».

لزوم مراعات تقدّم و تأخّر خارجی نه رتبی

وقتی که این طور شد، حالا این دو مسأله را به هم ضمیمه کنیم. نتیجۀ ضمیمه کردن این دو مسأله این می شود که اگر منجّزیت مربوط به وجود خارجی علم اجمالی شد، اینجا دیگر تقدّم و تأخّر چه نقشی دارد؟ برای این که تقدّم و تأخّر که در رابطۀ با وجود خارجی نیست، تقدّم و تأخّر در رابطۀ با نظر عقل است. پس شما نمی توانید این دو را به هم مخلوط کنید و بگویید: از یک طرف ما پای وجود خارجی را در کار می آوریم، و از یک طرف، تقدّم و تأخّر عقلی را مطرح می کنیم. اینها دو مطلب است، و نمی شود این دو را به هم مخلوط کنید و هم بگویید: تنجیز و منجّزیت، اثر وجود خارجی علم اجمالی است، (ما در خارج که مسألۀ تقدّم و تأخّر نداریم) هم بگویید: علّت بر معلول تقدّم دارد، و معلول در علم اجمالی ثانی، چون بر معلول در علم اجمالی اول تقدّم رتبی دارد، لذا ما حساب را باید روی علم اجمالی دوم بیاوریم. اینجاست که انسان گیج می شود. اصلا بین این دو نمی شود جمع کرد. اینها دو مطلب هستند، دو وعاء هستند، و قابل خلط نیستند.

از یک طرف می گویید: تا علم اجمالی وجود خارجی پیدا نکند، لیس بمنجّز برای این که منجّزیت اثر وجود خارجی علم اجمالی است. از طرف دیگر علم اجمالی را کنار می زنید چشمهایتان را می بندید می روید در وادی عقل و مسألۀ تقدّم و تأخّر بین علت و معلول را که هیچ ارتباط به وجود خارجی ندارد و در وجود خارجی، علّت و معلول متقارنان هستند، و هیچ بینشان تقدّم و تأخّر مطرح نیست را پیاده می کنید.

لذا نتیجه این بحث این می شود که ما باید حساب این تقدّم و تأخّرهای رتبی را کنار بگذاریم. ما داریم وجود خارجی را می خوانیم. ما تنجیز را در رابطۀ با وجود خارجی علم اجمالی می شناسیم. وقتی که در کتاب القطع این مسأله را مطرح کردیم، تنها روی وجود خارجی علم اجمالی و همین طور علم تفصیلی مطرح کردیم. وقتی پای وجود