سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 294

دومتان از نظر تاریخ حدوث از علم اجمالی اول، تأخّر دارد. علم اجمالی اول شما عصر واقع شده، اما این علم اجمالی دوم شما بعد العصر، شب واقع شده اما معلومهایشان متعاکس هستند. معلوم به علم اجمالی عصری در رابطۀ با وقت زوال و ظهر است، اما معلوم به علم اجمالی شب در رابطۀ با اول صبح است قبل از ظهر.

اینجا مرحوم محقق نائینی می فرمایند: هیچ شبهه ای ندارد که ما باید این علم اجمالی دوم را که معلومش مربوط به اول صبح است را پیاده کنیم، و آن علم اجمالی اول را نادیده بگیریم و هیچ اثری بر او بار نکنیم. از اینجا استفاده کردند که معلوم می شود تاریخ حدوث علم اجمالی، نقش ندارد، آن که نقش دارد تاریخ المعلوم است، تاریخ المنکشف است. آن معلوم به علم اجمالی دوم چون تاریخش اول صبح بوده، بر آن علم اجمالی اول تقدّم دارد برای این که آن علم اجمالی اول تاریخش مربوط به ظهر است. پس نتیجه این شد که علمها زمانا یکی مقدّم و یکی مؤخّر است، اما معلومها آن مؤخّر، مقدّم است، و آن مقدّم، مؤخّر است و اینجا بلااشکال باید روی این معلوم تکیه کنیم، و همان علم اجمالی متعلق به اول صبح را منشأ اثر قرار بدهیم، و علم اجمالی متعلق به ظهر را کنار بگذاریم.

خصوصیت مثال مذکور و عدم ارتباط آن به محل بحث

اینجا استاذنا الاعظم می فرمایند: ما هم این مسأله را قبول داریم. وقتی این را می پذیرند، به ذهن می آید پس چه شد؟ این تقریبا گذشت از حرفهای قبلی شد. شما که تمام الملاک را در تاریخ حدوث علم قرار می دادید، پس چرا اینجا مسأله را می پذیرید؟ ایشان می فرمایند: یک جهتی در خصوص این مثال وجود دارد، که این سبب می شود که این مثال اصلا به ما نحن ارتباط پیدا نکند و نتوانیم در ما نحن فیه پیاده اش کنیم. این مربوط به یک جریان دیگری است و آن این است که در ما نحن فیه که مسأله ملاقی و ملاقی است ما دو علم به تکلیف داریم: در درجه اول علم داریم به وجوب اجتناب از دست و قطعۀ یسار. پس معلوم ما عبارت از تکلیف است، یعنی یک تکلیف معلوم در رابطۀ با علم اجمالی اول وجود دارد. در رابطۀ با علم اجمالی دوم هم که بین ملاقی و طرف است، یعنی بین قطعۀ یمین و قطعۀ یسار، باز ما علم اجمالی به تکلیف داریم، یعنی علم اجمالی داریم به این که یا اجتناب از ملاقی لازم است، اجتناب از قطعۀ یمین یا اجتناب از قطعۀ یسار منتها ما گفتیم: این علم اجمالی دوم ولو این که متعلق به تکلیف