سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 295

است، اما نمی تواند تکلیف را به مرحلۀ تنجّز بیاورد برای این که تنجّز بعد از تنجّز در رابطۀ با قطعۀ یسار امکان پذیر نیست و غیر معقول است. اما این را نمی توانیم انکار کنیم که در هریک از دو علم اجمالی در ما نحن فیه، علم اجمالی ما به تکلیف متعلق است، علم اجمالی ما به وجوب الاجتناب متعلق است. علم اجمالی ما در اول، وجوب اجتناب از ید و قطعۀ یسار، و در دوم وجوب اجتناب از قطعۀ یمین و یا قطعۀ یسار است. اما ببینیم در این مثال هم مسأله این طور است؟ یا این که این مثال اصلا از اینجا خارج است؟

در این مثال آن که معلوم بالاجمال شماست، مسأله«وقوع قطره من الدم، اما فی اناء الیمین، و اما فی اناء یسار» است. ما می گوییم: اگر شما باشید و همین علم اجمالی، بعد یک علم اجمالی دیگری در رابطۀ با صبح پیدا نشود، این علم اجمالی اوّلتان الان هیچ نقصی ندارد. شما علم اجمالی پیدا کردید به«وقوع قطره اما فی الاناء الیمین و اما فی الاناء الیسار» هیچ نقصی در این علم اجمالی تصور نمی شود. اما وقتی که شب می آید، و شما علم اجمالی پیدا می کنید به این که قطرۀ قبل از این قطره دم، یا در اناء یمین واقع شده در اول صبح، یا روی فرش ریخته، و آن هم قبل از این بوده، اینجا ما به این نتیجه می رسیم که حالا که این علم اجمالی برای شما پیش آمد، برایتان یک کشف خلافی شده.

کشف خلاف این است که شما تا حالا خیال می کردید که علم اجمالی ظهری متعلق به تکلیف است، اما حالا می فهمید که اشتباه کرده اید. مثل این می ماند که انسان در علم تفصیلی، گاهی علم به تکلیف داشته باشد، لکن بعد از مدتی بفهمد که اشتباه کرده، و بیخود علم به تکلیف پیدا کرده بود. اینجا مسأله این طور است. تا مادامی که علم اجمالی شب نیامده، شما خیال می کردید که این علم اجمالی مربوط به انائین در ظهر به تکلیف متعلق شده، و واقعا هم اگر علم اجمالی شب نمی آمد، مسأله همین طور بود، و تا آخر هم اگر ادامه پیدا می کرد، مسأله به همین صورت بود. اما وقتی که شب توجه پیدا کردید که یک داستانی در اول صبح واقع شده، و یک خونی قبل از خون ظهر واقع شده، یا در اناء طرف یمین، یا در فرش، اینجا می فهمید که علم اجمالی مربوط به ظهرتان متعلق به تکلیف نبوده، برای این که اگر آن قطرۀ از دمی که عصر علم اجمالی پیدا کردید به وقوعش، در همان اناء یمین واقع شده باشد و تصادفا قطرۀ صبحی هم در اناء یمین واقع شده باشد، آیا این قطرۀ ثانیۀ از دم تکلیف آور است؟ یا تکلیف آور نیست؟ اگر قطره ای از خون در این اناء واقع شد، و بعد از یک ساعت، یک قطرۀ ثانی واقع شد، آیا این قطرۀ