سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 323

اکثر استقلالی، اقل و اکثر ارتباطی جایی است که شارع یا هر آمری، یک عدۀ اموری را که هرکدام از این امور فی نفسه استقلال دارند، اما در مقامی که آمر و حاکم لحاظ می کند، این عدۀ امور را عبارت از یک شیء می داند، و در مقام ملاحظه، آن را شیء واحد می داند به خاطر این که، این امور از یک طرف مستقلا نمی تواند آن هدف و غرض را تأمین کند، و از طرف دیگر در ترتّب اثر و غرض نقش دارد. مثل رکوع در باب نماز، از یک طرف استقلالا نمی تواند غرض نمازی را تأمین کند، نمی تواند معراج مؤمن باشد، نمی تواند سایر آثار و مصالحی که در نماز وجود دارد، به تنهائی تأمین کنندۀ آن اغراض و مصالح باشد و از طرف دیگر هم در ترتب آن اثر، نقش دارد منتها بنحو جزئیت، بنحو شرطیت، بنحو دخالت. وقتی چنین حالتی پیش می آید، از نظر مقام اعتبار، و از نظر مقام تصوّر، مسأله به این صورت است که مجموعۀ اجزاء نماز را مثلا شارع یک شیء قرار می دهد، و امر فاردی می شمارد، و در مقام تصوّر، او را یک چیز می داند به اعتبار این که این مجموعه است که می تواند غرض نمازی را تأمین کند، و این مجموعه است که می تواند مصلحت صلاتی را در دنبال داشته باشد. لذا روی این حساب، در مقام تعلق امر، می بینیم شارع یک امر به نماز می کند، مثل آنجایی که نماز را به حسب واقع، یک عمل فرض کنید، شارع همان طور که در مواردی یک فعل را متعلق امر قرار داده، اینجا هم می بینیم در ردیف آنها، نماز را متعلق یک امر قرار داده، می گوید: «اقیموا الصلوه، اقم الصلاه، صلّوا کما رأیتمونی اصلی» این مجموعه، «متعلق واحد و تعلّق به امر واحد». به این می گویند: اقل و اکثر ارتباطی، که معنای ارتباط این است، که بین اینها به این نحو ارتباط موجود است، که مجموعۀ اینها مدخلیت دارد و مأموربه است، و«الاّ کل واحد من الاجزاء، لم یتعلّق به امر مستقلا»، بحیثی که شما اوامر متعدده و مأموربه های متعدد داشته باشید.

تعریف اقل و اکثر استقلالی

اما در اقل و اکثر استقلالی، مسأله، به این کیفیت نیست، آنجا اقل به تنهائی ولو با عدم تحقّق اکثر می تواند نقش داشته باشد. مثل رکوع نیست که اگر در ضمن سایر اجزاء و شرائط قرار نگیرد، رکوع اثری ندارد، اثر صلاتی اش عبارت از صفر است. اگر کسی رأسا نماز نخواند یا نماز چهار رکعتی را عمدا سه رکعت بخواند، از نظر ما هیچ فرقی ندارد، ولو این که کثیری از اجزاء و شرایط، در نماز سه رکعتی ملاحظه و مورد عمل