سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 324

قرار گرفته. اما در اقل و اکثر استقلالی، این طور نیست، اقل به تنهائی خودش«موضوع مستقل یترتب علیه اثر مستقل و تعلق به کأنّ امر مستقل». مثلا نمازهایی از شما فوت شده و نمی دانید آیا پنج نماز از شما فوت شده یا شش نماز از شما فوت شده. امر دایر بین پنج و شش است. به این می گوییم: اقل و اکثر استقلالی برای این که چه به حسب واقع، شش نماز از شما فوت شده باشد، و چه پنج نماز فوت شده باشد، اگر شما پنج نماز قضا را بجا بیاورید، به اندازۀ پنج نماز اطاعت کرده اید، به اندازۀ پنج نماز«اقض ما فات کما فات» رعایت شده است. مثل آنجایی که شما از اول بدانید که شش تا نماز قضا دارید، لکن در مقام عمل، عمدا بیش از پنج نماز را اتیان نکنید، آنجا مسأله به این صورت است که پنج تا نماز را شما به صورت قضا، انجام داده اید و تکلیف متعلق به این پنج تا ساقط شده ولی تکلیف متعلق به این ششمی در صورتی که علم به آن داشته باشید، در جای خودش محفوظ است که«لکل صلاه قضاء، حکم مستقل و امر مستقل» مثل نماز ادا است. قضا در این جهت، یک حکمی زاید بر ادا ندارد.

اگر کسی خدای ناکرده از صلوات یومیه اش یکی را ترک کند، نماز صبحش را ترک کند، این ترک«لا یکاد یضرّ بسائر الصلوات الادائیه» نماز ظهر و عصر در جای خودش محفوظ است و امرش اتیان شده و ساقط شده، نماز مغرب و عشاء هکذا. در باب قضا هم مسأله به همین صورت است و در این جهت با اداء، هیچ گونه فرقی ندارد.

خروج اقل و اکثر استقلالی از موارد علم اجمالی

از اینجا ممکن است ما یک مطلب دیگری را ذکر کنیم و بگوییم: اصلا مسألۀ اقل و اکثر استقلالی که می خواهند آن را از موارد علم اجمالی بشناسند، واقعش این است که از موارد علم اجمالی نیست. اقل و اکثر استقلالی ربطی به علم اجمالی ندارد. از اول مسأله به این صورت است، شما که شک دارید پنج تا نماز قضا دارید یا شش تا نماز قضا دارید، چون این دوتا را باهم ملاحظه می کنید، یک صورت علم اجمالی برای شما درست می شود، و الاّ اگر بخواهید لبّ مطلب را ملاحظه کنید، واقعش این است که شما علم تفصیلی دارید به این که پنج تا نماز از شما فوت شده، و یک شک بدوی هم دارید در این که نماز ششم، آیا فوت شده یا نه؟ که این علم تفصیلی و شک بدوی این طور نیست که علم اجمالی را منحل کند، یعنی مثل سایر مواردی که اول شما یک علم اجمالی داشته اید و علم اجمالی گاهی انحلال پیدا می کند، اینجا هم بگویید: علم اجمالی انحلال پیدا کرده،