سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 325

نه، اصلا انحلال نیست، اصلا علم اجمالی نیست، بلکه مطلب، عکس است، یعنی وقتی که آن معلوم بالتفصیل را با مشکوک بدوی، روی هم می گذارید، وقتی که حالت انضمام و ضمیمه پیدا می کند، یک صورت علم اجمالی برای شما درست می شود، که این صورت علم اجمالی، بعد از ضمیمه کردن آن معلوم بالتفصیل و مشکوک به شک بدوی است، و الاّ حقیقت امر این است که علم اجمالی در کار نیست. یقین دارم پنج تا نماز از من فوت شده، شک دارم که نماز ششم هم فوت شده یا نشده. غیر از این دیگر به حسب واقع، چه مطلبی وجود دارد؟ چه علم اجمالی تحقّق دارد؟ بخلاف اقل و اکثر ارتباطی.

دخول اقل و اکثر ارتباطی در محل بحث

در اقل و اکثر ارتباطی، مسأله اینطور است: من می دانم که نماز، مأموربه است، می دانم که امر به نماز متعلق است، لکن نمی دانم که آیا نماز، نه جزء است، و سوره خارج از اجزاء است یا سوره داخل در اجزاء است؟ البته بعضی ها در اینجا قائل به انحلال شده اند که ان شاء اللّه بحثش را مطرح می کنیم که ببینیم آیا این انحلال درست است یا درست نیست ولی فعلا بحث ما این است که آیا به حسب واقع و حقیقت، شما اینجا علم اجمالی ندارید؟ علم اجمالی شما مردد بین اقل و اکثر نیست؟ شما می گویید:

یک نمازی مأموربه است، نمی دانم این نماز مأموربه ده جزء است و یا نه جزء است در حالی که اگر نه جزء باشد، «شیء واحد و یترتب علیه اثر واحد» اگر ده جزء هم باشد «شیء واحد و یترتب علیه اثر واحد».

انصاف این است که از نظر واقعیت، در اقل و اکثر ارتباطی، مسألۀ علم اجمالی مطرح است، لذا در باب اشتغال از آن بحث می کنیم، و باب اشتغال را به دو مقام تقسیم می کنیم:

یک مقام دوران بین متباینین که تا به حال بحث کردیم، یک مقام هم دوران بین اقل و اکثر، و هردو علم به تکلیف و شک در مکلّف به است و مسأله اش، مسألۀ علم اجمالی است.

پس وجدانا اقل و اکثر استقلالی اصلا داخل در باب اشتغال نیست، برای این که علم اجمالی ندارد، یک معلوم بالتفصیل دارد، یک مشکوک به شک بدوی، که مشکوک به شک بدوی، محل بحثش عبارت از برائت است.

در کتاب البرائه باید در شکوک بدویه بحث کنیم، اما در باب اشتغال، در شبهات مقرونۀ به علم اجمالی بحث می کنیم.