سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 328

که هزارها بار هم در منطق خوانده اید که انسان عبارت از«الحیوان الناطق» است ولی همان ذهن عرفی اوّلی شما در این رابطه محفوظ است، و آن این است که بعد از شنیدن انسان، اصلا دو جزء در ذهن شما نمی آید، که یک جزئش عبارت از حیوان باشد، و یک جزئش عبارت از ناطق باشد، بلکه بین انسان و حیوان از نظر فهم عرفی، یک معنای متغایر و متباینی وجود دارد. اگر احتمال بدهیم«اطعم الانسان» در کار بوده، اینجا مسأله، به مسألۀ اقل و اکثر ارتباطی و ما نحن فیه برنمی گردد. مسأله، به مسألۀ متباینین برمی گردد، و احکام علم اجمالی در دوران بین متباینین بر آن بار می شود. لذا این فرق در اینجا به این کیفیت وجود دارد.

(سؤال... و پاسخ استاد): آنجا خود مولا عنوان حیوان را در مأموربه آورده است.

عرف نمی تواند از حیوان غفلت داشته باشد. آنجا یک طرفش«اطعم الحیوان» است، یک طرفش«اطعم الحیوان الناطق» است. آنجا یک قدر مشترک معلومی دارد، و یک زائد مشکوکی دارد، عرف می گوید: تا«اطعم الحیوان» کأنّ هردو مشترکند، من شک دارم که آن قید زائد، و آن امر اضافی به نام«الناطق» آمده یا نه؟ اما اشتراک، دلیل است.

در اقل و اکثر ارتباطی که می خواهد مسأله از متباینین بیرون برود، اصلا امتیازش همین است که ما در متباینین هیچ نقطۀ اشتراک نداریم، اصلا جایی نیست که روی کلا التقدیرین بگوییم: این مقدار مسلّم است. اما در اقل و اکثر ما نقطۀ مشترک داریم، آن اقل معلوم است، و زائدش مورد شک و تردید است. لذا عرض کردم در اینجا بعضی ها مسألۀ انحلال را پیش کشیده اند و گفته اند: علم اجمالی شما در همین اقل و اکثر ارتباطی انحلال پیدا می کند به یک علم تفصیلی و شک بدوی، که بعدا البته باید روی آن بحث کنیم که آیا این انحلال درست است یا درست نیست؟ بالاخره فارق بین اینجا و آن مقام، وجود یک قدر مشترکی در مسألۀ اقل و اکثر است، که این قدر مشترک در متباینین به هیچ کیفیت وجود ندارد.

(سؤال... و پاسخ استاد) عرض کردم: امر دایر است بین«اطعم الحیوان» و«اطعم الحیوان الناطق» اینجاست که عرف قدر مشترک درست می کند، می گوید: حیوان از نظر وجوب اطعام، مسلّم است، اما زائدش را که عبارت از ناطق است، ما تردید داریم که این هم آیا نقش دارد یا نه؟ البته اگر نقش داشته باشد به نحو اقل و اکثر ارتباطی است، یعنی اگر ناطق نقش داشته، شما غیر ناطق را اطعام کنید، هیچ مأموربه در خارج تحقّق پیدا نکرده، ضمن این که مسأله قدر مشترک است، آن جهت ارتباط هم همان طوری که