سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 330

پس جنس و نوع را هم از محل بحث خارج کنید.

لابد علت این که آنجا را از محل بحث خارج نکردید، این است که می خواهید بگویید: آنجا مباینت و تباین وجود ندارد، آن وقت برای ما هم این مسأله روشن نیست که حیوان وقتی با انواعش ملاحظه شود، حصۀ حیوان که در ضمن انسان است، مغایر با حصۀ حیوان در ضمن بقر و غنم نیست، اما حصۀ انسان در ضمن زید، مغایر با حصۀ انسان در ضمن عمرو است، با این که روی قاعده، باید مطلب تا حدی عکس باشد.

(سؤال... و پاسخ استاد): آیا آن حیوانیتی که فرض کنید در ضمن زید وجود دارد، با حیوانیتی که در ضمن بقر و غنم وجود دارد، باهم مغایر است؟ ایشان باید بگوید: نه. اما وقتی نوبت به انسانیت می رسد، بگوییم: آن انسانیتی که در ضمن زید است، مغایر با انسانیت در ضمن عمرو است. چطور می شود بین این دوتا یک چنین فرق واقعی از نظر حیوانیت قائل شویم با این که حیوان انواع مختلف دارد، و بین این نوعها مباینت هست، مع ذلک بگوییم که زید از نظر حیوانیت با فلان گاو از نظر حیوانیت یکسان است. اما وقتی پای انسانیت مطرح می شود بگوییم: «انسانیه زید مغایره لانسانیه عمرو»؟

(سؤال... و پاسخ استاد): من مثال را آوردم روی شخص، اگر کلی است، انسانیت هم در هردو کلی است، اگر کلی است انسانیت من هم کلی است. انسانیت خودش نوع است. زید دو حیث دارد. زید را یک وقت من جهه الانسانیه ملاحظه می کنید، یک وقت من جهه الحیوانیه ملاحظه می کنید. اگر جهت حیوانیتش را ملاحظه کنید، هیچ گونه مغایرتی با سایر مصادیق حیوانها ندارد، اما جهت انسانیتش را که ملاحظه کنید با انسانیت عمرو و بکر و خالد مغایرت دارد. آیا می شود این حرف را پذیرفت؟ اگر مغایرت دارد، در هردو مغایرت دارد و اگر مغایرت ندارد، در هیچ کدام مغایرت ندارد.

این که شما جنس و نوع را داخل در محل نزاع قرار دادید، و طبیعی و حصه را از محل نزاع خارج کردید، و در مقام علت، یک چنین علتی را بیان می کنید، به نظر ما قابل قبول نیست. اگر مغایرت هست در هردو جهت هست، اگر مغایرت نیست در هیچ کدام نیست. این اولا.

خروج مثال محقق عراقی از محل بحث

ثانیا این مثالی که ایشان می زند به نحو انسان و زید که گفت: «اکرم الانسان» یا«اکرم زیدا» امر دایر بین این دوتا شود، ما عرض کردیم: این مثال حتی در جنس و نوع هم از