سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 331

محل بحث خارج است. ما در همان جا گفتیم: اگر امر دایر باشد بین«اطعم الحیوان» و «اطعم الانسان» از محل بحث خارج است. محل بحث را باید یک جایی آورد که نقطۀ مشترک داشته باشد، مثل این که فرض کنیم از باب مثال، انسان عالم مصداقش منحصر به زید است. حالا امر دایر است بین این که مولا گفته: «اکرم انسانا» یا«انسانا عالما» که این «انسانا» در هردو به صورت یک قدر مشترک محفوظ باشد و ما شک در آن اضافه داشته باشیم، شک در آن علاوه داشته باشیم، و الاّ همان مطلبی که در«اطعم حیوانا» و«اطعم انسانا» گفتیم، اینجا هم می آید. شما وقتی کلمۀ زید را می شنوید، آیا این معنا به ذهنتان می آید که«زید انسان متخصّص بخصوصیّه زیدیه؟» انسان اصلا به ذهن انسان نمی آید.

زید خودش یک معنایی دارد که با معنای انسان مغایرت عرفی دارد. بین زید و بین انسان مفهوما مغایرت هست. شما نه از شنیدن کلمۀ انسان، زید به ذهنتان می آید، نه از شنیدن کلمۀ زید، انسان به ذهنتان می آید. لذا مثالی را که مرحوم محقق اراکی بیان کردند، قبول داریم از محل بحث خارج است، لکن عین این مثال را در جنس و نوع هم گفتیم: از محل بحث خارج است.

نظیر آن مثال اصلی که در جنس و نوع مطرح بود را باید در طبیعی و حصه بیاوریم، آن وقت حکم کنیم به این که آیا از محل نزاع خارج است یا نه؟ و ما می بینیم که در طبیعی و حصه هم مثل جنس و نوع است و هیچ فرقی بین این دوتا نیست. همان طوری که در جنس و نوع داخل در بحث است، اینجا هم داخل است.

کما این که محل بحث ما از یک جهاتی باز عمومیت دارد، شبهۀ وجوبیه دارد، تحریمیه دارد، چون در تحریمیه هم اقل و اکثر ارتباطی تصوّر می شود، موضوعیه دارد، حکمیه دارد. گاهی اقل و اکثر ارتباطی در خود مأموربه است مثل همین نمازی که بین اقل و اکثر مردد است، و گاهی اقل و اکثر در اسباب و محصّلات است، یعنی مأموربه یک چیز است، لکن این مأموربه یک سببی دارد که آن سبب، موجب تحقّق مأموربه است، و محصّل مأموربه است. آن وقت گاهی در آن سبب و محصّل، امر دایر بین اقل و اکثر می شود، و اینها چه بسا از نظر حکم در باب اقل و اکثر بینشان فرق باشد، و لذا لازم است که در هرکدام مستقلا بحث شود، تا«ان شاء اللّه» ببینیم نتیجه چه خواهد بود.

پرسش:

1 - اقل و اکثر ارتباطی و استقلالی را با ذکر مثال تعریف کنید.