سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 334

تفصیل بین برائت عقلیه و شرعیه

در این بین یک قول به تفصیل هم ملاحظه می شود که مرحوم آخوند(رحمه الله) در کتاب کفایه اختیار کرده اند، و آن قول این است که بین برائت عقلی، و برائت شرعی تفصیل قائل شده اند، گفته اند: برائت عقلی جریان پیدا نمی کند، و امّا برائت شرعی مانعی ندارد که جریان پیدا کند. انکار برائت عقلیّه و اثبات برائت شرعیه است. و چون یک چنین تفصیلی در این مسأله وجود دارد، لذا در همین دوران بین اقلّ و اکثر در اجزا، ما هم باید در دو مقام بحث کنیم: یک مقام این که آیا برائت عقلیّه جریان پیدا می کند یا نه؟ و دیگر این که آیا برائت شرعیّه جریان پیدا می کند یا نه؟

امّا مسألۀ برائت عقلیه: ظاهر این است که مانعی از جریان برائت عقلیه ملاحظه نمی شود. البته این معنا توقّف دارد بر این که یک مسائلی موردنظر قرار بگیرد، تا نتیجه روشن بشود. کما این که توقّف دارد بر این که اشکالات متعدّد و فراوانی که در اینجا شده، و اشکالات هم اکثرا از بزرگان و با طول و تفصیل بیان شده، باید ملاحظه بشود.

اگر توانستیم از آن اشکالات با جمعها جواب دهیم، آن وقت مسألۀ برائت عقلیه در اینجا تحکیم پیدا می کند. و الاّ اگر در جواب یکی از آن اشکالات، حتّی بمانیم، دیگر جا برای جریان برائت عقلیه نخواهد بود. لذا این بحث را باید با کمال دقّت و با کمال تحقیق ان شاء الله وارد شویم.

اما با قطع نظر از اشکالاتی که بعد مطرح می شود، اموری که اگر ما ملاحظه کنیم، با ملاحظۀ آن امور، نتیجه، جریان برائت عقلیه خواهد بود، و این نتیجه، نتیجۀ روشنی خواهد بود که بر این امور مرتب می شود، آن امور یکی عبارت از این است که این مرکباتی که در شریعت داریم و متعلّق امر، یا فرضا در باب نواهی، متعلق نهی واقع می شوند، اصطلاحا از اینها به مرکبّات اعتباری، تعبیر می کنیم. مرکبات اعتباری در مقابل مرکبّات حقیقیّه است. از یک نظر مرکبّات اعتباری با مرکبات حقیقی قدر مشترک دارند، و آن حیث ترکیب و مرکب بودن و لازمۀ ترکیب است و از جهتی هم باهم اختلاف دارند. اول مسأله را در مرکبات حقیقیه، ملاحظه کنیم.

مرکب حقیقی و لازمۀ آن

اگر یک مرکب حقیقی بخواهد به وجود بیاید، مثل این که شما بخواهید یک معجونی