سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 338

سبک باشید، که اول اجزا را در نظر بگیرید، بعد مجموع را در نظر بگیرید. اول ارادۀ شما به نماز متعلق است، و چه بسا در آن حالی که ارادۀ شما به نماز تعلق گرفته است، اصلا به اجزای صلاه هم توجه ندارید. اول ظهر می روید سراغ وضو گرفتن. از شما می پرسند می خواهی چکار بکنی؟ می گویید: می خواهم نماز بخوانم. در این حالتی که اراده شما به اتیان صلاه متعلق است، چه بسا اصلا اجزای صلاه در ذهن شما نیست و مغفول عنه است، ولی در مقام پیاده کردن، تک تک را حساب می کنید. می گویید: اولین جزء نماز، تکبیره الاحرام است، پس من اراده می کنم تکبیره الاحرام را. دومین جزء نماز، قرائت الفاتحه است فرضا، پس من اراده می کنم قرائت الفاتحه را، و به دنبال آن، قرائت الفاتحه تحقق پیدا می کند.

پس مقام اتیان این مرکب اعتباری با مقام امرش متفاوت است. در مقام امر از اجزا شروع می شود و به مرکب ختم می شود. اما در موافقت و اطاعت، از مرکب شروع می شود و به اجزا ختم می شود. اول اراده به مرکب متعلق است، و ثمّ اراده به تک تک اجزا در دنبال ارادۀ متعلقه به مرکب، متعلق اراده واقع می شوند.

رابطۀ امر متعلق به مرکب با اجزاء مرکب

مطلب سوم که خیلی اهمیت دارد، این مسألۀ است. آیا امری که به مرکب تعلق می گیرد، در رابطۀ با اجزای مرکب چه نقشی دارد؟ یک بحثی در باب مقدمه واجب ملاحظه فرمودید که آیا اجزا به عنوان مقدمات داخلیه مطرح است؟ یا اجزا اصلا جنبه مقدمیت ندارد؟ «المقدمه امّا ان تکون خارجیه و امّا ان تکون داخلیه» و بعد مورد بحث واقع شد که آیا ما مقدمه داخلیه داریم؟ اصلا معنای مقدمه داخلیه چیست؟ چه بسا این طور در ذهن می آمد که این اجزا، همان نماز هستند، این اجزا که همان مأموربه است و مقدمه نمی شود با ذی المقدمه یکی باشد. در مقدمات خارجیه، مسأله خیلی روشن است. آنجا هم در بحث مقدمه واجب مورد بحث واقع شد. آنهایی که قائل بودند به این که مقدمات خارجیه واجب است، حرفشان این بود که مأموربه یک وجوب نفسی دارد، و مقدمۀ خارجیه، یک وجوب غیری دارد لذا متعلقهایش هم با فرق می کرد، آن عبارت از کون علی السطح بود، این عبارت از نصب سلّم بود. وجوب نفسی به کون علی السطح متعلق شده بود، وجوب غیری به نصب سلّم متعلق بود. آنهایی هم که مقدمۀ واجب را منکر بودند، لزوم عقلیه مقدمه را انکار نمی کردند. می گفتند: مقدمه لزوم دارد، امّا نه لزوم