سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 346

مسأله - به اصطلاح - صحیحی شود و بگوید: نماز اصلا از نظر لغت، حقیقت شرعیه برای خصوص صلاه صحیح وضع شده، اگر کسی این حرف را بزند، او در ما نحن فیه نمی تواند برائت عقلیه جاری کند برای این که ما نمی دانیم اصلا نماز بدون سوره نماز هست یا نه؟ مولا گفته: «اقیموا الصلوه» و روی این مبنا شما شک دارید که اصلا نماز بدون سوره«هل تکون صلاه ام لا تکون صلاه؟»، برای این که اگر نماز برای صحیح وضع شده و احتمال هم می دهید که سوره در صحت نماز نقش داشته باشد، پس شما شک دارید که بدون سوره اصلا نماز تحقق پیدا کرده یا نه درحالی که شما باید عنوان صلاه را احراز کنید. این را که دیگر نمی شود انکار کرد که اگر مولا یک عنوانی را مأموربه قرار داد، در مقام اطاعت، باید احراز کنید که آن عنوان تحقق پیدا کرده است.

در ما نحن فیه روی این مبنا بحث نداریم. اگر کسی این مبنا را داشته باشد، لا محاله باید قائل به اصاله الاشتغال شود، و به هیچ وجه حق ندارد اجرای برائت کند. بحث ما روی مبنای دیگر است، که هم عنوان صلاه بر نماز بدون سوره تطبیق می کند و هم عنوان صلاه بر صلاه مع سوره تطبیق می کند که از نظر تحقق عنوان صلاه، هیچ گونه گرفتاری نداریم. حساب نمی کنیم که اگر سوره نباشد، عنوان نماز نیست، اگر عنوان نماز نشد، «اقیموا الصلوه» کجا می رود؟ «اقیموا الصلوه» روی عنوان صلاه تکیه کرده. بحث ما آنجایی است که چه این سوره در نماز اتیان بشود و چه اتیان نشود، عنوان صلاه در جای خودش محفوظ است، و لطمه ای به عنوان صلاه نمی خورد.

بررسی جریان برائت عقلیه در شک در جزئیت شیء

روی این مبنا با توجه به حرفهای دیروز و امروز، ببینیم آیا لازمۀ این حرفها این است که اگر ما شک کردیم در این که سوره جزئیت دارد یا نه، آیا عقل در اینجا قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان، و مؤاخذۀ بلا برهان را پیاده می کند، یا پیاده نمی کند؟ به نظر می رسد که پیاده می کند، برای این که مولا در مقامی که یک مرکبی را مأموربه قرار می دهد، همان طور اگر اصل وجوب مرکب به گوش ما نرسد و اصلا اطلاع پیدا نکنیم که این مرکب را مولا واجب کرده یا نه؟ و به حال تردید و شک باشیم، اینجا بلا اشکال«اصاله البرائه» جریان پیدا می کند، برای این که از ناحیۀ مولا حجّت تمام نشده، بیان تمام نشده، عقل می گوید: عقاب بلا بیان و بلا حجّه یکون قبیحا علی المولی. پس حجّت باید از ناحیۀ مولا برای ما تمام بشود.