سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 347

حالا سؤال دوم: اگر مولا امر به صلاه کرد، لکن هیچ یک از اجزای صلاه را برای ما معرفی نکرد، فقط اجمالا فهمیدیم که این صلاه، حالت ترکیبی دارد. آیا این بیان مولا به همین مقدار در رابطۀ با اجزای مرکب، می تواند یک حجّت تمامی باشد؟ یک بیان تمامی باشد؟ یا این که عقل می گوید: اگر مولا یک مرکبی را مأموربه قرار می دهد، باید برای شما بیان کند که این مرکب اجزایش چیست و چه اموری در این مرکب نقش دارد. تا مادامی که این بیان از قبل مولا تمام نشود، اصلا حجّت از ناحیۀ مولا عقلا ناتمام است.

همین مطلب را روی جزء مشکوک پیاده کنید. من می دانم که مولا در مقام امر به اقامۀ نماز، نه جزء را به عنوان جزئیت بیان کرده، و حجّت از قبل مولا در رابطۀ با این اجزا تمام است که نسبت به جزء دهم، هیچ بیانی از قبل مولا نیامده، هیچ حجّتی بر جزئیت سوره از طرف مولا نیامده، آیا در اینجا مجرد همین که این اقل و اکثر ارتباطی است، کفایت می کند در الزام به اتیان این سورۀ مشکوکه، یا این که عقل می گوید: بر مولاست همان طوری که امر متعلق به مرکب را باید برای شما بیان کند، و باید حجّتی در این رابطه داشته باشد، در رابطۀ با اجزای مرکب هم، فرض این است که اجزا را باید مولا تعیین کند. این مرکب اعتباری است، این مرکب شرعی است، این بیان کننده اش عبارت از خود شارع است. حالا یک«اقیموا الصلوه» وجود دارد، نه جزء به عنوان نماز از ناحیۀ مولا مشخص شده، لکن نسبت به جزء دهم از ناحیۀ مولا بیانی نرسیده است، آیا اینجا قبح عقاب بلا بیان جریان ندارد؟ قبح عقاب بلا بیان اینجا پیاده نمی شود؟

اگر بگویید: خود همین علم اجمالی کافی است. چطور در مورد متباینین که در بحث گذشته بود گفتیم: احتیاط واجب است، آیا احتیاط هیچ پشتوانه ای غیر از علم اجمالی داشت؟ همین علم اجمالی در اینجا بعینه وجود دارد.

عدم وجود علم اجمالی در اقل و اکثر

جواب این است که اگر واقع مطلب را بخواهید، اصلا اینجا علم اجمالی وجود ندارد، اصلا ما اینجا علم اجمالی نداریم. آن طوری که شما در علم اجمالی فکر می کنید که یک اقلی داریم و یک اکثری داریم و اقلش مثلا متیقّن است، اصلا این مسائل را در اینجا با دقت اگر بخواهید ملاحظه کنید، واقعیت ندارد برای این که اقل و اکثر شما اینجا چیست؟ و چطور است که می گویید: علم اجمالی داریم؟ آن که واقعیت دارد این است:

یقین دارید که امر به نماز متعلق شده است. آیا تعلق امر به نماز، برای شما معلوم