سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 348

بالتفصیل یا معلوم بالاجمال است؟ تعلق امر به نماز، معلوم بالتفصیل است. شما قسم می خورید که«و الله ان الامر قد تعلق باقامه الصلاه»، تعلق امر به نماز، معلوم بالتفصیل است. جای تردید نیست. فقط مسأله این است که نمی دانید آیا نماز، مرکب از نه جزء است یا مرکب از ده جزء است؟ پای اجزا از دایرۀ تعلق امر بیرون است. همان طور که ما در بحث آخر دیروز و اول امروز بحث کردیم، این طور نیست که اجزای مأموربه باشد، این طور نیست که کسی بگوید: من یقین دارم که اقل، مأموربه است. اقل کدام است که مأموربه است؟ نماز مأموربه است، نه اقل به عنوان اجزا. نه اقل مأموربه است، نه اکثر مأموربه است. آن که مأموربه است، عبارت از صلاه است که«هو امر مرکب» منتها شما نمی دانید که مرکب از نه جزء است یا مرکب از ده جزء است؟ لذا واقعش این است که مسألۀ علم اجمالی در اینجا مطرح نیست. مسأله این است که یک امری بالعلم التفصیلی متعلق به صلاه شده، منتها اجزای این صلاه که خارج از دایرۀ امر، و تعلق امر است، مردد بین این است که نه جزء باشد، و بین این که ده جزء باشد.

لذا به آن صورتی که شما در باب متباینین مسألۀ علم اجمالی را پیاده می کنید، و علم اجمالی را پشتوانۀ احتیاط در متباینین قرار می دهید، این مسأله در اینجا واقعیت ندارد. ما هستیم و تعلق امر به صلاه با علم تفصیلی، و این که از ناحیۀ مولا در رابطۀ با جزء دهم، هیچ بیانی نیامده، هیچ حجّتی صادر نشده. و صرف امر، نمی تواند حجّت باشد.

حجّت، صغرا و کبرا لازم دارد. حجّت باید با دو مقدمه تحقق پیدا کند، و الاّ بیان یک مقدمه، موجب تشکیل قیاس نخواهد بود، موجب تحقق حجّت نخواهد بود.

صرف این که مولا بگوید: من نماز را مأموربه قرار دادم، این که حجّت نشد از ناحیۀ مولا.

حجّت این است که بگوید: نماز، مأموربه و هذه اجزائها، این معنای حجّت است.

نماز مأموربه و هذه اجزائها. تا مادامی که«هذه اجزائها» از ناحیۀ مولا مشخّص و مبیّن نشود، ما می توانیم بگوییم: حجّت از ناحیۀ مولا ناتمام است. حجّت که ناتمام شد، قبح عقاب بلا بیان و مؤاخذه بلا برهان اینجا سبز می شود، و حکم می کند به این که مولا نمی تواند عقوبت کند.

لذا آنچه در ابتدا به نظر می رسد، (با قطع نظر از اشکالات مفصّل و دقیق و فراوانی که باید ببینیم از عهدۀ آن اشکالات برمی آییم یا نه) این است که جریان برائت عقلیه به نظر ظاهر می آید.