سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 355

شرط در آن مأخوذ است اما این، لا بشرط است. بین لا بشرط و بشرط شیء، مغایرت وجود دارد. منتها تعبیر این مستشکل این طور است که این مغایرت را علاوۀ بر نماز به امر هم می کشاند، می گوید: امر متعلق به ماهیت بشرط شیء، مغایر با امر متعلق به ماهیت لا بشرط است. لکن حالا ما کاری به او نداریم، او فی نفسه تمام نیست، لکن اساس مطلب، خود نماز است، خود مأموربه است، خود متعلق امر است. «اذا دار امر المتعلق بین ان یکون ماهیه بشرط شیء، أو لا بشرط» بین اینها تغایر هست. همان مغایرتی که در باب تباین مطرح کردید، و در متباینین مانع از اجرای اصاله البرائه العقلیه بود، همان مغایرت و مباینت در اینجا جلوی اصاله البرائه العقلیه را می گیرد و همان حکم متباینین در اینجا پیاده می شود. پس چرا شما در اینجا برائت عقلیه را جاری کردید؟

لزوم جمع بین اقل و اکثر برای حصول احتیاط

اولا آن اشکال دومی که به اشکال اول بود، اینجا پیاده می کنیم، می گوییم: شما معتقد هستید که بین ماهیت بشرط شیء و ماهیت لا بشرط مغایرت هست، و احکام متباینین اینجا پیاده می شود. اگر حکم متباینین می خواهد اینجا پیاده شود، شما باید در مقام امتثال، بین اقل و اکثر جمع کنید نه این که احتیاط را در اتیان به اکثر قرار دهید. همان حکم متباینین طابق النعل بالنعل باید اینجا پیاده شود، درحالی که شما و غیر شما هیچ کسی در اقل و اکثر ملتزم به چنین حرفی نشده که بین نماز بدون سوره، و نماز مع السوره جمع کند. لکن دو اشکال اساسی دیگر به این وارد است:

یکی این که این تحلیلی که شما از این اقل و اکثر کردید، ما این تحلیلتان را قبول نداریم، برای این که شما می گویید: اکثر، یعنی اقل بشرط زیاده. اقل بشرط زیاده یعنی چه؟ یعنی آن زیاده، شرطیت داشته باشد. فرق بین زیاده و سایر اجزا چیست؟ سایر اجزا، جزئیت دارند اما این زیادۀ بیچاره شرطیت پیدا کرده؟ شما تحلیلتان این است: «الاکثر هو الاقل بشرط الزیاده و الزیاده شرط» درحالی که بحث ما در شرط نیست. بحث ما در اقل و اکثر اجزا است. سوره اگر جزئیت داشته باشد، در ردیف فاتحه الکتاب است نه این که فاتحه الکتاب جزئیت دارد، سایر اجزا جزئیت دارند، اما این سوره، عنوان شرطیت پیدا کرده.

معنای این که شما می گویید: «الاکثر هو الاقل بشرط شیء» این است که آن شیء شرط، و الاقل مشروط، و در حقیقت بین آن شیء و سایر اجزا، از این جهت فرق است