سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 359

ماهیّت بشرط شیء و ماهیّت لا بشرط، اینها از باب متباینینی که بینشان جامع و قدر مشترکی وجود ندارد، نیست. برای این که تقابل بین ماهیّت بشرط شیء و ماهیّت لا بشرط، تقابل عدم و ملکه است، نه تقابل تضاد. یعنی اگر تقابلشان، تقابل تضاد باشد، اینها داخل در متباینینی می شوند که«لا جامع بینهما». امّا چون تقابلشان تقابل تضاد نیست، بلکه تقابل عدم و ملکه است، لذا اینها از دایرۀ متباینین خارج هستند.

بعد در توضیح اینکه چرا تقابل اینها تقابل تضاد نیست و بینشان مباینت تحقق ندارد، می فرماید: برای این که، ماهیّت لا بشرط، یعنی ماهیّتی که چیزی با او ملاحظه نشده باشد، انضمامی با او در نظر گرفته نشده باشد، اضافه ای با او در نظر گرفته نشده باشد.

معنای اقل که ماهیّت لا بشرط است همین است، یعنی ماهیّتی که چیزی با او ملاحظه نشده باشد، نه این که شما فکر کنید که معنای لا بشرط این است که ماهیّتی که«عدم شیء معها» ملاحظه شده باشد، در آن نبودن چیز دیگر لحاظ شده باشد، عدم انضمام، لحاظ شده باشد، در او عدم اضافه، لحاظ شده باشد. مقصود از ماهیّت لا بشرط این نیست برای این که اگر مقصود از ماهیّت لا بشرط، یک چنین معنایی باشد، برگشت به ماهیّت بشرط لا می کند. برای این که ماهیّت بشرط لا، ماهیتی است که در آن لحاظ عدم زیاده شده، لحاظ عدم ضمیمۀ شیء دیگر شده. پس اگر ما بخواهیم لحاظ عدم را در ماهیّت لا بشرط مدخلیت بدهیم، این به ماهیّت بشرط لا برگشت می کند، و به تعبیر ایشان: تداخل در اقسام ماهیّت می شود، یعنی لازم می آید که ماهیّت لا بشرط داخل در ماهیّت بشرط لا شود.

می فرماید: پس مقصود ما این است: ما که می گوییم: بین ماهیّت بشرط شیء و ماهیّت لا بشرط، تقابل تضاد تحقق ندارد، چون لا بشرط را اینجوری معنی می کنیم، یعنی ماهیّتی که چیز دیگری با آن ملاحظه نشده باشد، نه عدم چیز دیگری با او ملاحظه شده باشد. لذا(ایشان می فرماید:) ما در کتاب مطلق و مقیّد وقتی می خواستیم اطلاق را معنی کنیم، تقریبا شبیه همین معنا را برای اطلاق ذکر کردیم. گفتیم: معنای اطلاق، عدم ذکر القید است. معنای اطلاق، یک امر وجودی شمولی نیست اینطوری که مشهور قائلند، بلکه معنای اطلاق این است که ماهیّت را مولا و متکلّم موضوع قرار بدهد، و قیدی هم با آن ذکر نکند. همین که بگوید: «اعتق رقبه» بدون این که ذکر مؤمنه و امثال مؤمنه به صورت قیدیت در کار باشد. ایشان می گویند: ما که می گوییم: ماهیّت لا بشرط، یک چنین معنایی را اراده داریم.