سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 361

ندارد، این هم در آن نقش ندارد. در حقیقت مثل سالبۀ محصّله می ماند، نه مثل موجبۀ معدوله. شما یک وقت می گویید: «زید لیس بقائم» یک وقت می گویید: «زید لا قائم». در «زید لیس بقائم» فقط عنوان قیام را از زید نفی می کنید امّا این نفی، جزء زید نیست، این نفی، دیگر حمل بر زید نشده. بخلاف آنجائی که می گویید: «زید لا قائم» مثل این که می گویید: «فلان بلا مذهب» این لا مذهبی را شما به صورت یک قضیۀ حملیه وصل به فلانی کردید، و وصل به زید کردید. موجبۀ معدوله این خصوصیت را دارد. وقتی می گویید: «زید لا قائم» یعنی«زید له صفه و هو کونه هو لا قائم». لذاست که لازمۀ قضایای موجبه در اینجا بار می شود. اینجا«ثبوت شیء لشیء فرع ثبوت مثبت له» باید پیاده شود. امّا در«زید لیس بقائم» حتّی با نبود موضوع هم سازگار است. در سالبۀ به انتفای موضوع هم شما آنجا تصوّر می کنید، برای این که«لیس بقائم» جنبۀ وصفی ندارد، جنبۀ اثباتی در آن ملاحظه نشده. در ماهیّت لا بشرط هم لا بشرط مقسمی یک چنین معنائی است، یعنی ذات الماهیه، نفس الماهیه، که اگر گفتیم: ماهیّتی است که چیزی با آن لحاظ نشده، خود این هم برای ماهیّت، جنبۀ وصفی ندارد بلکه بیان ذات ماهیّت است.

قدر جامع بین ماهیت بشرط شیء و ماهیت بشرط لا

اگر معنای ماهیّت لا بشرط مقسمی این شد که شما ملاحظه فرمودید، ایشان فرمودند:

بین ماهیّت بشرط شیء و ماهیّت لا بشرط، (که مقصودشان همان ماهیّت لا بشرط مقسمی است) یک قدر جامعی وجود دارد، و آن قدر جامع، خود ماهیّت است. دیگر بین قدر جامع و ماهیّت لا بشرط مقسمی چه فرق وجود دارد که ما بگوییم: بین این دو یک جامعی وجود دارد؟ جامع خود این ماهیّت لا بشرط مقسمی است. دیگر ما جامع تر از ماهیّت لا بشرط مقسمی داریم؟ چیز دیگری نیست که ماهیّت لا بشرط مقسمی در تحت او قرار گرفته باشد، و او به عنوان جامع و قدر مشترک مطرح باشد. ماهیّت لا بشرط مقسمی، همان ماهیّت است. پس این یعنی چه که شما فرمودید که بین این دوتا جامع هست و جامعش هم عبارت است از نفس الماهیه؟ نفس الماهیه همان ماهیّت لا بشرط مقسمی است. آن وقت این درست که بگوییم: ماهیّت لا بشرط مقسمی با یکی از اقسام خودش که ماهیّت بشرط شیء است، بینشان یک قدر جامعی هست، و آن قدر جامع خود همین ماهیّت لا بشرط مقسمی است؟

بعباره اخری: از کلام مرحوم محقق نائینی(ره) استفاده می شود که فوق ماهیّت بشرط