سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 362

شیء و ماهیّت لا بشرط مقسمی، یک چیز دیگری داریم که از آن تعبیر می کنیم بالماهیه درحالی که الماهیه همین ماهیّت لا بشرط مقسمی است، نه این که چیز دیگری مافوق ماهیّت لا بشرط مقسمی باشد.

(سؤال... و پاسخ استاد): ایشان گفتند: مقصود ما از لا بشرط، همان عدم لحاظ شیء مع الماهیه است، نه لحاظ عدم شیء آخر معه. ماهیّت لا بشرط قسمی را نفی کردند ولو این که در کلام، کلمۀ قسم و مقسم ذکر نشده، ولی وقتی بیان کردند، در معنای ماهیّت لا بشرط، همان لا بشرط مقسمی را بیان کردند، و لا بشرط قسمی را نفی کردند، گفتند: این مقصود نیست، آنجایی که لحاظ عدم شیء مع الماهیه شده باشد، این مقصود ما از ماهیّت لا بشرط نیست منتهی اسم نبردند. امّا وقتی می خواهیم اسم ببریم، به آن اوّلی مقسمی می گوییم و به دوّمی، لا بشرط قسمی می گوییم.

وجود تقابل واقعی بین عدم و ملکه و لازمه آن

یک نظر دیگر در کلام ایشان این است که ایشان وقتی اوّل مسأله را وارد شدند، گفتند: تقابل بین ماهیّت لا بشرط، و ماهیّت بشرط شیء، تقابل عدم و ملکه است. آیا تقابل عدم و ملکه یک تقابل اعتباری است یا این که یک تقابل واقعی است؟ در عدم و ملکه مثل بصیر و اعمی، که اعمی«من لا یکون له بصر، و من شأنه ان یکون له بصر» که فرق بین عدم و ملکه و سلب و ایجاب همین است. آیا تقابل بین عدم و ملکه، یک تقابل واقعی است یا یک تقابل اعتباری است؟ پیداست که تقابل بین بصیر و اعمی و امثال بصیر و اعمی، یک تقابل واقعی است. چطور شد که در اوّل که ایشان وارد شد، ما نحن فیه را به مسألۀ تقابل بین عدم و ملکه تشبیه کرد و گفت: ما نحن فیه از مصادیق تقابل عدم و ملکه است، لکن در آخر فرمود: این اختلاف بین ماهیّت لا بشرط و بشرط شیء، یک اختلاف اعتباری است. این اختلاف اعتباری معنایش این است که این واقعیت ندارد، این اختلاف واقعی نیست.

اوّل مسأله بصورت تقابل بین عدم و ملکه که یک تقابل واقعی بینشان تحقق دارد، مطرح شد و اینجا مسأله از تقابل عدم و ملکه بصورت یک اختلاف اعتباری که معنایش این است که این اختلاف اعتباری چندان موردنظر و مورد اعتبار نخواهد بود، پیاده شد.

این دو سبک بیان که در اوّل مسأله را به آن صورت پیاده کردند، و در موقع نتیجه گیری به این صورت مطرح کردند، ما نفهمیدیم منشأ آن چیست؟