سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 368

احتمال دیگر این است که اقل، واجب باشد بوجوب غیری. اگر نماز عبارت از ده جزء شد، نماز نه جزئی وجوب غیری پیدا می کند، و یکی از امتیازات وجوب غیری، این است که«لا یترتب علی ترکه العقوبه». مهمترین فرق بین وجوب نفسی و وجوب غیری، همین است که واجب نفسی«یترتب علی ترکه العقاب» اما واجب غیری«لا یترتب علی ترکه العقاب».

مستشکل می گوید: همین را شما روی اقل پیاده کنید، «اقل اذا کان واجبا نفسیا و تمام المأموربه» عقاب بر ترک آن مترتب می شود. اما اگر اقل، تمام المأموربه نشد، وجوب غیری پیدا می کند، و وجوب غیری«لا یترتب علی ترکه العقوبه». اگر اینطور شد، شما چطور می توانید بگویید: «الاقل متیقّن»؟ چه موقع برای شما متیقّن است؟ یک طرف آن عقوبت است، یک طرف آن عدم العقوبه؟ آیا می توانید چیزی که امرش دائر بین عقوبت و عدم عقوبت است، را بگویید: معلوم بالتفصیل است؟ می توانید بگویید: قدر متیقّن است؟ اگر قدر متیقّن نشد، معنایش این است که علم اجمالی آن حالت اجمالی بودنش را به هیچ وجه از دست نمی دهد، انحلال پیدا نمی کند، برای این که یک معلوم بالتفصیل و مشکوک به شک بدوی لازم است تا موجب انحلال شود. وقتی شما نتوانستید در اینجا معلوم بالتفصیل درست کنید، «فالعلم الاجمالی لا ینحل». وقتی که علم اجمالی انحلال پیدا نکرد، دیگر چه معنا دارد که برائت عقلیه جریان پیدا کند؟ اگر شما در علم اجمالی در دوران بین متباینین می توانید برائت عقلیه را جاری کنید، اینجا هم می توانید جاری کنید.

و حیث این که در آنجا نمی شود، ما نحن فیه هم، از این نظر، عین همان جاست و شما برای اجرای برائت عقلیه راه ندارید. این اشکالی است که در اینجا شده است.

خلاصۀ این اشکال این شد که اگر بخواهید برائت عقلیه قائل شوید، باید از راه انحلال وارد شوید، و ما هیچ راهی برای انحلال در اینجا ملاحظه نمی کنیم. انحلال معلوم بالتفصیل می خواهد، و اینجا معلوم بالتفصیل وجود ندارد.

عدم تصور اعدام متعدده برای یک شیء

دوتا جواب برای این اشکال وجود دارد: یک جوابش مبتنی بر این نکته است که این که می گویند: «المرکب ینتفی بانتفاء احد اجزائه» یکی از اجزای مرکب که منتفی شود، مرکب هم منتفی خواهد شد، آیا معنای این جمله چیست؟ معنای این جمله این است که مرکب در مقام وجود، دارای یک وجود است، اما در مقام عدم، اعدام متعدده دارد، که