سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 369

مرکب، حالت وجودش با حالت عدمش متغایر است؟ اگر مرکب بخواهد وجود پیدا کند، «له وجود واحد» و معنای وجود واحد هم این نیست که مرکب یک شیء واحد متحصّل از اجزا باشد که اجزا سببیت برای او داشته باشند، و مرکب یک مسببی باشد متحصّل از سبب. معنای این که مرکب دارای وجود واحد است، وجود واحدش عین وجود اجزا است. «اذا تمّ وجود الاجزاء» تمامیت وجود اجزا، وجود مرکب است. نه«اذا تمّ وجود الاجزاء یتحصّل المرکب و هو شیء آخر. اذا تمّ وجود الاجزا» تمامیت وجود اجزا، همان وجود مرکب است.

بلا اشکال مرکب در مقام وجود، له وجود واحد، انما السؤال و الاشکال، در مقام نبود مرکب است، در مقام عدم مرکب است. آیا مرکب عدمهای مختلفی دارد؟ یک عدمش عبارت از عدم مثلا تکبیره الافتتاح است؟ یک عدمش عبارت از عدم قرائه السوره است؟ یک عدمش عبارت از عدم الرکوع است؟ و هکذا الی آخر اجزاء الصلوه که وقتی از ما دربارۀ عدم المرکب سؤال می شود، بگوییم: کدام یک از عدمهایش را شما می گویید؟ مرکب عدمهای مختلفی دارد، مرکب به اعتبار تعدّد اجزاء، اعدام متعدده خواهد بود. آیا اینطور است؟ اگر اینطور باشد چطور می شود که در متناقضین، احد النقیضین واحد باشد، و نقیض آخر تعدد داشته باشد؟ در متناقضین این معنا غیر معقول است. اگر احد النقیضین واحد بود، نقیض دیگر هم واحد خواهد بود بلا اشکال، و الاّ یک توالی فاسده ای که در جای خودش ذکر شده است، که از جمله ارتفاع نقیضین است تحقق پیدا می کند. پس این مسأله معنا ندارد.

البته نظیر این مسأله در باب نواهی هست که می گفت: «الطبیعه یوجد بوجود فرد ما و لا ینعدم الا بانعدام جمیع الافراد». این مسأله درست نیست. چطور می شود طبیعت به یک وجود، وجود پیدا کند، اما عدم این وجود، عدم طبیعت نباشد؟ اگر وجود یک فرد، وجود الطبیعه است، عدمش هم لا محاله عدم طبیعت خواهد بود. منتها طبیعت همان طوری که وجودات متعدده دارد، چون وجوداتش متعدد است، و لذا می گوییم: زید و عمرو انسانان، نمی گوییم زید و عمرو انسان. زید و عمرو دوتا انسان هستند، دو وجود برای طبیعت است. همان طوری که وجوداتش متعدده است، اعدامش هم متعدده است.

طبیعت وجودش، وجود زید است، عدمش هم عدم زید است. وجودش وجودش وجود عمرو است، عدمش هم عدم عمرو است. ما در این باره توضیحات زیادی آنجا ذکر کردیم.