سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 370

نظیر آن مسأله اینجا هم پیاده می شود. اگر مرکب وجودش وجود واحد است، عدمش هم عدم واحد خواهد بود. «وجود الصلوه و عدم الصلوه». چطور وجود صلاه تعدد ندارد اما عدم صلاه تعدد دارد؟ عدم صلاه هم یکی است. منتها این عدم صلاه که شیء واحد فی مقابل وجود الصلوه، از راههای مختلفی همین عدم تحقق پیدا می کند. «عدم الصلوه قد یکون مسببا عن عدم الرکوع، قد یکون مسببا عن عدم السجود، قد یکون مسببا عن عدم التشهد» فهکذا که اینها راههای مختلف برای عدم الصلوه است. اما عدم الصلوه شیء واحد است، کما این که وجود الصلوه شیء واحد.

پس این مسأله معروفه که می گوید: «المرکب ینتفی بانتفاء احد اجزائه» معنایش این نیست که در مقام عدم مرکب، ما اعدام متعدده داریم. در مقام وجود، یک وجود، اما در مقام عدم، اعدام متعدده بلکه اگر شما به ذهن خودتان هم مراجعه کنید«وجود الصلوه بوجود جمیع اجزائه شیء، عدم الصلوه» معلول انتفاء است، گاهی یک جزء است، گاهی دو جزء است، گاهی ده جزء است، ولی همه اش عدم الصلوه است، و عدم الصلوه، امر واحد، کما انّ وجود الصلوه شیء واحد.

امکان تصور عقوبت برای ترک واجب غیری

مستشکل می گفت: اگر اقل، واجب نفسی باشد، «یترتب علی ترکه العقوبه»، این درست است اما اگر اقل واجب غیری باشد، «لا یترتب علی ترکه العقوبه» می گوییم:

چطور لا یترتب؟ اگر اقل، واجب غیری شد به این معنا که تمام المأمور به نشد، اما بعض المأمور به که هست. اگر بعض المأمور به تحقق پیدا نکند، همان عدم الصلوه تحقق پیدا کرده است. عدم الصلوه را که شما قبول دارید که«یترتب علی ترکه العقوبه» اگر اقل واجب نفسی نشد، یعنی تمام المأمور به نبود، بلکه نه جزء از اجزاء مأمور به بود، اینجا اگر ترک شود، شما نمی گویید: مأمور به ترک شده است، و فرض این است که ترک المأمور به تعدد ندارد. راههای مختلفی برای ترک مأمور به در کار است. اگر شما نماز نه جزئی را ترک کردید، در حالی هم که واقعا نماز مرکب از ده جزء باشد، اینجا«لا یترتب علی ترک الاقل العقوبه» اینجا«ترک الاقل لا یترتب علیه شیء».

پس ما می توانیم بگوییم: اگر اقل، تمام المأمور به شد«یترتب علی ترکه العقوبه» و اگر بعض المأمور به هم شد«یترتب علی ترکه العقوبه لانّ بترک بعض المأمور به عدم المرکب» حاصل می شود، «و عدم المرکب شیء واحد یترتب علیه العقاب و المؤاخذه»