سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 373

می گفت: ما معلوم بالتفصیل و قدر متیقّن نداریم.

در جواب دوم می گوییم: چرا شما پای مسألۀ عقوبت را در کار آوردید؟ مگر امر و بحث ما روی مسألۀ عقوبت دور می زند؟ برای توضیح این مسأله از شما سؤال می کنیم:

این حکم عقل به برائت که عبارت از قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان است، این بیان، بیان بر چیست؟ این که عقل می گوید: عقاب بلا بیان قبیح است، یعنی بلا بیان العقاب یا بلا بیان التکلیف؟ عقل که می گوید: عقاب بلا بیان، بیان بر چیست؟ آیا بیان، بیان عقاب است؟ یعنی عقل می گوید: در آنجایی که مولا عقاب را بیان نکرده است، عقاب قبیح است؟ یا این که بیان، بیان بر تکلیف است؟ بیان بر تکلیف کاری به عقاب ندارد. کدام یک از اینهاست؟

اگر حرف اول را بزنیم و بیان را در رابطۀ با عقاب قرار بدهیم، معنایش این است که اگر یک جایی یک امر خیلی مؤکّدی هم از مولا صادر شد، ولی به عبد نگفت: «اگر مخالفت کنی، تو را عقاب می کنم» و میزان و مقدار عقوبت را هم معیّن نکرد، فقط یک دستوری داد مؤکّد و مغلظ، و هیچ صحبتی هم از عقاب نکرد، آیا اینجا قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان جاری می شود که مولا«لم یبین العقوبه»؟ مولا«قد بیّن التکلیف»، امرش را ابلاغ کرد، دستورش را با تأکید و غلظت بیان کرد، اما هیچ متعرض نشد که اگر مخالفت کنید، عقوبت هست، آن هم چه عقوبتی!، هیچ متعرض این مسأله نشد. آیا عقل در اینجا برائت جاری می کند می گوید: چون مولا بیان عقوبت نکرده است، پس قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان جاری می شود؟ حتما باید مولا خودش عقاب را بیان کند، آن هم تازه اصل العقاب کافی نیست، مقدار و میزان عقاب را هم باید بیان کند، که مخالفت این تکلیف چه مقدار عقوبت دارد؟ و چه آثار سوئی بر او مترتب می شود؟ آیا اینها لازم است یا آنچه که ملاک در قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان است، مسألۀ تکلیف است نه مسألۀ عقوبت؟ عقوبت مطرح نیست.

وقتی که تکلیف از طرف مولا بیان شده باشد، اینجا دیگر استحقاق عقوبت بر مخالفت هست. و تازه این استحقاق عقوبت هم حکم عقلی است، شما خودتان می گویید: مسألۀ استحقاق عقوبت و استحقاق مثوبت از چیزهایی است که عقل حکم می کند. اصلا بر مولا لازم نیست که یک چنین مسائلی را مطرح کند، که اگر مخالفت امر کردی، من تو را عقوبت می کنم. آنچه که ملاک است، بیان تکلیف است. هروقت مولا بیانش در رابطۀ با تکلیف، کامل بود و وجود داشت، اینجا می تواند عقاب کند. اما