سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 376

تنها در یک مورد پیاده می شود، و آن جایی است که خود تکلیف هم احتمالی باشد. اگر یک جایی در رابطه با تکلیف، جز احتمال چیز دیگری وجود نداشت، ما بودیم و فقط احتمال تکلیف، ما بودیم و نفس همین احتمال، اینجا جای این هست که امتثال احتمالی تحقق پیدا کند. چون تکلیف، قطعی نیست و چون تکلیف مسلّم نیست، لذا امتثال هم نمی تواند معلوم و مسلّم باشد. پس جای امتثال احتمالی آنجایی است که تکلیف احتمالی باشد. اما اگر در یک جایی تکلیف، معلوم باشد ولو به علم اجمالی، دیگر چطور می توانیم در مقام امتثال، به امتثال احتمالی اکتفا کنیم؟

به عبارت دیگر: اگر اشتغال به تکلیف، یقینی باشد، اگر ثبوت تکلیف مسلّم باشد، در بارۀ این تکلیف یقینی، چطور می شود امتثال احتمالی کفایت کند؟ اینکه مسلّم است که اشتغال یقینی به حکم عقل، برائت یقینیه لازم دارد، و معنای این همین است که اگر اشتغال، مسلّم شد، دیگر معنا ندارد در مقام فراغ و در مقام موافقت، شما به یک برائت احتمالی اکتفا کنید. همان طوری که اشتغال شما یقینی است، برائت هم باید مثل اشتغال یقینی باشد.

ایشان می فرماید: در ما نحن فیه اصل اشتغال شما و ذمه شما به نماز و مأمور به، یک امر قطعی و مسلّم است، «أقیموا الصلوه» گریبان شما را گرفته. در مقام امتثال، اگر نماز ده جزئی را اتیان کردید، برائت یقینیه حاصل می شود، اما اگر به نماز نه جزئی اکتفا کردید، در مقابل اشتغال یقینی، یک امتثال احتمالی آمده است، یک برائت احتمالی آمده است و مسلّما برائت احتمالی نمی تواند در مقابل اشتغال یقینی نقش داشته باشد لذا بر شما لازم است که همان اکثر را به حکم عقل اتیان کنید، و دیگر حق ندارید برائت عقلیه در اینجا جاری کنید.

بعد می فرماید: این که شما می گویید: من علم تفصیلی دارم به این که اقل واجب است، منتها نمی دانم اقل بشرط شیء است یا لا بشرط؟ ایشان می گوید: این عبارت اخری از همان علم اجمالی است، یعنی در مقام تعبیر می توانید دوجور تعبیر کنید:

می توانید بگویید: علم اجمالی دارم به این که یا اقل واجب است یا اکثر و می توانید تعبیر کنید به این که علم تفصیلی دارم به این که اقل واجب است، منتها به نحو مردد بین لا بشرط و بشرط شیء. و اگر این علم تفصیلی، همان علم اجمالی به وجوب مردد بین اقل و اکثر شد، دیگر چطور این علم اجمالی می تواند به وسیلۀ این علم تفصیلی منحل شود؟