سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 377

اگر بخواهید بگویید: علم اجمالی بوسیلۀ علم تفصیلی منحل شده است، باید بگویید:

علم اجمالی موجب انحلال علم اجمالی شده است. آیا یک چنین تعبیری درست است که ما بگوییم: علم اجمالی موجب انحلال علم اجمالی است؟ یعنی شیء، موجب انحلال خودش است، شیء مستلزم عدم خودش است. پس اگر علم تفصیلی با این علم اجمالی عینیت پیدا کرد، شما اگر بخواهید این علم تفصیلی را موجب انحلال بدانید، معنایش این است که علم اجمالی را موجب انحلال دانسته اید، و لا یعقل که علم اجمالی موجب انحلال خودش شود. لذا انحلال مطرح نیست، اشتغال یقینی هم اقتضای برائت یقینیه می کند، فلا مجال لجریان برائت عقلیه. این وجه اولی است که ایشان ذکر کرده اند.

این در حقیقت دوتا مطلب بود ولو این که نتیجه اش یکی بود ولی دو فرع در همین وجه، ذکر شده بود: یکی مسألۀ اشتغال یقینی مقتضی برائت یقینیه است، و یکی هم مسألۀ این که علم تفصیلی، عین علم اجمالی است، و معنا ندارد که انحلال علم اجمالی به همین علم تفصیلی تحقق پیدا کند.

مقتضای قاعده اشتغال یقینی و لزوم برائت یقینیه در مقام

اما درباره این که می فرمایند: اشتغال یقینی اقتضای برائت یقینیه می کند، می گوییم:

این حرف درست است. اما اشتغال یقینی به همان مقدار متیقّن، به همان مقداری که شما یقین به اشتغال دارید، اقتضای برائت یقینیه می کند. مثلا(در غیر ما نحن فیه) اول ظهر یقین دارید که«أقیموا الصلوه» به شما توجه پیدا کرد، بعد از دو ساعت، شک کردید که آیا نمازتان را خوانده اید یا نه؟ اینجا جای اشتغال یقینی و مقتضی برائت یقینیه است زیرا ذمه شما قطعا اشتغال به یک نماز چهار رکعتی با اجزا و شرایط پیدا کرد، و شما شک دارید که آیا از این اشتغال، برائت پیدا کردید یا نه، اینجا برایتان واجب است که برائت یقینیه تحصیل کنید.

و همین طور در دوران بین متباینین. روز جمعه که می شود اول زوال، یقین دارید که ذمۀ شما به یک نمازی اشتغال پیدا کرد منتها عنوان آن نماز را نمی دانید که آیا عنوانش نماز ظهر است یا عنوانش نماز جمعه است؟ لکن اصل اشتغال ذمۀ شما به یک صلاه بی عنوان، برای شما محرز و مسلم است و این اقتضای برائت یقینیه می کند. اگر شما تنها نماز ظهر بخوانید، این کفایت نمی کند. اگر تنها نماز جمعه بخوانید این کفایت نمی کند.

برائت یقینیه به جمع بین صلاتین و احتیاط حاصل می شود.