سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 378

اما در ما نحن فیه به مقتضای«أقیموا الصلوه» ذمۀ شما به چه چیزی اشتغال کرده است؟ شما نمی توانید چشمها را هم بگذارید، بگویید: ذمۀ ما به یک نماز مبهم اشتغال پیدا کرده است زیرا ابهامی ندارد. نه جزء نماز برای شما مسلم است، و اشتغال ذمه به نه جزء برای شما یقینی است اما نسبت به جزء دهم، اصل اشتغال برای شما مشکوک است، اصل اشتغال برای شما غیر معلوم است. پس این که شما می گویید: اشتغال یقینی، اگر از شما بپرسند که این اشتغال یقینی به چیست؟ شما می گویید: قدر مسلّم نمازش نه جزئی است. من یقین دارم که اشتغال ذمه به یک نماز نه جزئی دارم، اما در رابطۀ با جزء دهم، اصل اشتغال برای شما معلوم نیست، اصل اشتغال برای شما مشکوک است.

محدودۀ قاعده لزوم برائت یقینیه در صورت اشتغال یقینی

پس این که می گویید: اشتغال یقینی مقتضی برائت یقینیه است، ما می گوییم: این حرف مسلّم است، اما تنها در محدوده اشتغال یقینی، آن مقداری که یقین به اشتغال داریم، آن مقداری که یقین به این دارید که ذمه شما باید از عهده او برآید و الاّ اگر این حرف را شما بزنید، شما در اقل و اکثر استقلالی هم این حرف را پیاده کنید. شما که می دانید که ذمۀ شما نسبت به زید به صد تومان دین مشغول است، لکن احتمال می دهید که صد و پنجاه تومان بدهکار باشید. مسأله دین، اقل و اکثر استقلالی است. آیا شما می توانید آنجا این حرف را پیاده کنید و بگویید: ذمۀ من اشتغال به دین دارد، و من نمی دانم که با دادن صد تومان آیا برائت یقینیه حاصل می شود یا نمی شود پس حتما باید صد و پنجاه تومان بدهم، تا برائت یقینه حاصل شود؟ درحالی که شما در اقل و اکثر استقلالی چنین فرمایشی نمی کنید.

آنجا می گویید: آن مقداری که مسلّم است اشتغال ذمه به دین صد تومانی است، و برائت یقینیه از این حاصل شده است، و نسبت به پنجاه تومان، اصل اشتغال برای من مشکوک است، و چون اشتغال مشکوک است، دیگر معنا ندارد که تحصیل برائت از اشتغال مشکوک لازم و واجب باشد.

عین این حرف در ما نحن فیه هست. آن مقداری که ذمۀ شما به آن اشتغال پیدا کرده است و مسلّم است، نماز نه جزئی است، و نسبت به این هم برائت حاصل شده است، و نسبت به جزء زائد، اصل اشتغال برای شما مشکوک است. این راجع به قسمت اول حرف ایشان بود.