سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 379

تغایر علم اجمالی با علم تفصیلی در ما نحن فیه

و اما قسمت دوم حرف ایشان. اولا حرف ایشان یک تناقضی با حرف سابقشان دارد.

در آن اشکالی که به صاحب حاشیه نسبت داده شده بود که می گفت: بین اقل و اکثر، یک مباینت بشرط شیء و لا بشرطی وجود دارد، که یکی دو روز بحث کردیم. یکی از اشخاصی که در مقام جواب از این اشکال برآمده بودند، خود مرحوم محقق نائینی بود.

یکی از حرفهایی که ایشان در جواب از این اشکال می زدند این بود که می فرمودند: «الاقل متیقّن الاعتبار علی کلّ حال و الزائد مشکوک» آنجا آن فرمایش را فرمودند، که معنای آن فرمایش انحلال علم اجمالی بود. اما اینجا که رسیدند جلوی انحلال را گرفتند و انحلال علم اجمالی را به شدّت می کوبند و می فرمایند: این علم تفصیلی با علم اجمالی در ما نحن فیه عینیت دارد و چون عینیت دارد معنا ندارد که این علم تفصیلی موجب انحلال علم اجمالی شود.

لکن واقع مطلب این است که این علم تفصیلی، عین علم اجمالی نیست. اگر بخواهیم واقع مطلب را بررسی کنیم، همان طوری که این مسأله را یکی دو مرتبه ذکر کردیم، اصلا واقعش ما در اینجا علم اجمالی نداریم. همان طوری که در بحثها روشن شد، ما گفتیم:

بین اقل و اکثر مباینت وجود ندارد برای این که نسبت بین اقل و اکثر، بشرط شیء و لا بشرط است. و عرض کردیم که مقصود از این لا بشرط، اگر لا بشرط قسمی باشد، لا بشرط قسمی، قسیم بشرط شیء است. و چون قسیم بشرط شیء است، بین دو قسم، مباینت و مغایرت هست. اما مقصود ما از لا بشرط، لا بشرط مقسمی بود، و معنای لا بشرط مقسمی عبارت بود از خود ماهیت، نفس الماهیه بدون این که چیزی با ماهیت لحاظ شود.

باز تصریح کردیم این که می گوییم: بدون این که چیزی با ماهیت لحاظ شود، خود این هم در ماهیت، قیدیت ندارد. این را به عنوان توضیح این مسأله می گوییم و الاّ لا بشرط مقسمی ای الماهیه، نه الماهیه التی لم یلحظ معها شیء، این التی را ندارد.

ماهیت لا بشرط مقسمی ای ذات الماهیه که مقسم قرار می گیرد برای ماهیت بشرط شیء و بشرط لا و لا بشرط قسمی. آیا می شود چیزی که مقسم قرار می گیرد برای اقسامش، با اقسام خودش مغایرت داشته باشد؟ مقسم می تواند با اقسام خودش مباینت داشته باشد؟ اگر بین مقسم و اقسام مباینت باشد، پس چطور این اقسام می توانند اقسام آن مقسم قرار