سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 380

بگیرند؟ اقسام عبارت از همان مقسم هستند، منتها هرکدام مقیّد به یک قید اضافه هستند.

لذا بین لا بشرط مقسمی، و بین بشرط شیء، هیچ گونه مغایرت و مباینتی تحقق ندارد.

عدم وجود علم اجمالی در شک در اقل و اکثر ارتباطی

حالا که مغایرت و مباینت نیست، واقع مطلب در اینجا این است که اصلا ما علم اجمالی نداریم، علم اجمالی را ما می سازیم و بوجود می آوریم. آن که واقعیت دارد همین است که«الاقل واجب و معلوم وجوبه تفصیلا، و الاکثر مشکوک الوجوب» واقع و حقیقت این است منتها این دو را که پهلوی هم می گذاریم، یک صورت علم اجمالی از آن بوجود می آید، و الاّ واقع علم اجمالی آن است که ما روی هر طرفش تکیه کنیم، فقط مسألۀ احتمال باشد. مثلا در اینجا که شما علم اجمالی دارید به این که یا نماز ظهر واجب است یا جمعه، اگر دیدتان را متوجه ظهر کنید، می بینید فقط مواجه با یک احتمال هستید.

اگر متوجه جمعه کنید، می بینید فقط مواجه با یک احتمال هستید. علم اجمالی واقعی در چنین موقعیتی است که نسبت به دو طرف یا اطرافش هرکدام جز مسألۀ احتمال مسأله دیگری مطرح نباشد.

اما آنجایی که ما به یک طرف نگاه می کنیم، می بینیم علم در کار است، به طرف دیگر نگاه می کنیم، می بینیم احتمال در کار است، اینجا اسمش علم اجمالی نیست، ولو این که صورتا شما یک علم اجمالی درست کنید، و همان تعبیری را که درباره ظهر جمعه می کنید، بگویید: من علم اجمالی دارم به این که یا نماز نه جزئی واجب است یا ده جزئی ولی واقع مطلب این نیست. واقع یک طرف علم تفصیلی است، و یک طرف شک بدوی، و علم اجمالی در مواردی است که تنها در اطراف و طرفین مجرد احتمال پیاده شود، و مسأله ای از علم وجود نداشته باشد. لذا با این بیان انحلال روشن می شود.

اگر بخواهیم به سبک اصطلاحی جواب ایشان را بدهیم، می گوییم: ما قبول نداریم که علم تفصیلی در ما نحن فیه با علم اجمالی عینیت داشته باشد. آن که در ما نحن فیه وجود دارد، فقط علم تفصیلی است. منتها در دنبال یک صورت علم اجمالی مطرح است، نه یک واقعیتی به نام علم اجمالی. پس این تقریب اول کلام ایشان با این دو فرمایش که فرمودند به این صورت به نظر قابل جواب است.

و اما تقریب دوم ایشان که در آخر کلامشان ذکر می کنند چون عبارتهای ایشان خیلی سهل التناول است. البته همین عبارتها به علت سهل التناول بودن، گاهی سبب می شود که