سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 386

است که آن صورت، با اکثر مغایرت دارد، و این تغایر در تمام اقل و اکثرها وجود دارد، منتها در اقل و اکثر استقلالی آن جهت حصول غرض مولا فی الجمله، موجب این می شود که ما دربارۀ اکثر بتوانیم برائت عقلیه را جاری کنیم اما در اقل و اکثر ارتباطی چون این معنا وجود ندارد، ما نمی توانیم برائت عقلیه را جاری کنیم.

عدم تغایر صوری اقل و اکثر

لکن آن جوابی که ما از اشکال اول ذکر کردیم را در اینجا هم مطرح می کنیم. آن جواب این است که ما اصلا قبول نداریم که اقل و اکثر از نظر صورت دارای دو صورت متغایر باشند، برای این که گفتیم: در مرکبهای اعتباریه، اگر واقعیت را ملاحظه کنید، غیر از آن اجزائی که در خارج وجود دارد، و غیر از حقایقی که در خارج تحقق دارد، مسألۀ دیگری در خارج نداریم. نماز در خارج همین رکوع و سجود و تشهد و تسلیم و تکبیره الاحرام و امثال ذلک است. منتها معنای مرکب اعتباری، این است که معتبر آمر، این اجزای پراکنده و حقایق متعدده را ملاحظه کرده که اگر باهم تحقق پیدا کنند، یک آثاری بر آنها بار می شود، یک مصالحی در آنها وجود دارد، و یک برکاتی بر آنها بار می شود.

لذا اینها را با دید وحدت و با اعتبار وحدت و لحاظ وحدت ملاحظه کرده است. اما اینطور نیست که این لحاظ و این وحدت اعتباری یک صورتی به این مرکب عنایت کند.

و باز مکرر عرض کردیم که نماز یک چیزی نیست که متحصّل از این اجزا باشد و مترتب بر این اجزا باشد. نماز عبارت اخرای از همین اجزا است چه این اجزا، نه تا باشد یا ده تا باشد، از نظر صورت چه مغایرتی تحقق دارد؟ این که ایشان به صراحت می فرمایند: اقل در ضمن اکثر قل نیست، بلکه آن اجزای تشکیل دهندۀ اقل است، نه خود اقل، آیا این واقعیت دارد؟ اگر نماز ده جزء باشد، آن نه جزء دیگر عنوان اقلّی را از دست می دهد؟ آن صورتی که در باب نه جزء وجود دارد، غیر از صورتی است که در باب ده جزء وجود دارد؟ بالاخره اگر نماز نه جزء باشد، با نماز ده جزئی تغایر دارد؟ آیا مسأله اینطور است یا این که همین نه جزئی که در ضمن صلاه ده جزئی است، اقل همین است؟ اقل یک شیء دیگری غیر از این نه جزء نیست که ایشان می فرماید: ما اینجا دوتا حساب باید باز کنیم: یک حساب این نه تا جزء است و در ضمن اکثر است. اما اگر حساب اقل را بخواهیم اینجا پیاده کنیم، «الاقل لیس فی الاکثر بل له صوره مغایره لصوره الاکثر».