سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 387

ما به هیچ وجه این مغایرت را نپذیرفتیم، و گفتیم: اقل و اکثر دو صورت نیستند و بلکه در آنجا تصریح کردیم که اگر اقل و اکثر دارای دو صورت متغایر باشند، حتما باید احتیاط کرد، و احتیاطش هم به اتیان اکثر نیست، احتیاطش به جمع بینهما است، یعنی مثل متباینین می ماند. همان طوری که در متباینین(نماز ظهر و جمعه) اقتضای احتیاط جمع بین صلاتین است، اگر اقل و اکثر هم دارای دو صورت متغایر باشد، اگر اکثر را اتیان کردید، اقل در ضمن اکثر تحقق پیدا نکرده، پس چرا شما می گویید: احتیاطش عبارت از اتیان به اکثر است؟ شما دو صورت متغایر دارید، احدهما مأمور به، علم اجمالی به این دارید که یکی واجب است، در مقام اتیان باید یک مرتبه نماز بدون جزء زائد را بخوانید، تا آن صورت اقلّی تحقق پیدا کند، و یک مرتبه نماز را با سوره بخوانید، تا آن صورت اکثری تحقق پیدا کند، لذا بین این دو مطلب جمع نمی شود که از یک طرف صورت اینها را متغایر ببینیم، و از طرف دیگر حکم کنیم به این که مقتضای احتیاط، اتیان به اکثر است.

اگر متغایر شد، لازمۀ احتیاط جمع بین صورتین است.

این که هیچ کس در ما نحن فیه قائل نشده است به این که مقتضای احتیاط، جمع بین صلاتین است، بلکه همه اتفاق دارند بر این که احتیاط فقط به اتیان اکثر تحقق پیدا می کند، ما از همین جا استفاده می کنیم که اگر اکثر آمد، اقل هم آمده است. در چه صورتی اگر اکثر بیاید اقل هم آمده است؟ این در صورتی است که اینها دارای دو صورت متغایر نباشند، و الاّ اگر دو صورت متغایر داشته باشند با آمدن اکثر، نمی توانیم حکم کنیم به این که اقل هم آمده است. پس خود این مسأله هم دلیل بر بیان ماست، که اقل و اکثر دارای دو صورت متغایر نیستند.

یکی از اشکالات دیگر اشکال مهمی است که مرحوم آخوند(ره) در کتاب کفایه با آب و تاب مفصّل بیان کرده اند. می فرماید: اگر شما در اینجا بخواهید مسألۀ انحلال علم اجمالی را پیاده کنید، و به دنبال انحلال، برائت عقلیه را نسبت به جزء زائد جاری کنید، این هم مستلزم خلف است، و هم مستلزم محال است. و محال را هم خودشان معنا می کنند به این که لازم می آید که وجود شیء مستلزم عدمش باشد. اگر وجود یک شیء، ملازم با عدم و مستلزم عدم باشد، این محال است.

لزوم خلف از اجرای برائت عقلیه در مقام از نظر محقق خراسانی

اما بیان خلف به این است که می گوید: شما انحلال را روی این پایه بنا می کنید،