سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 394

سوم هم روشن می شود. ما گفتیم: اگر واقع مطلب را در اینجا بخواهید ملاحظه کنید، اینطور نیست که ما اول یک علم اجمالی داشته باشیم، ثم از این علم اجمالی، یک علم تفصیلی متولد شود، و معلول علم اجمالی قرار بگیرد بلکه واقع مطلب این است که ما در اینجا یک علم تفصیلی داریم، یک معلوم بالتفصیل داریم، و یک مشکوک به شک بدوی.

ما می دانیم که این نه جزء واجب است. هیچ تردیدی در وجوب این نه جزء برای ما نیست. به عبارت دیگر ما می دانیم«اقیموا الصلوه» ما را تحریک می کند، و داعویّت دارد به این که نه جزء را اتیان کنیم. تردیدی در این معنا وجود ندارد و شک داریم که همین «اقیموا الصلوه» آیا ما را تحریک به اتیان جزء دهم که جزئیّتش مشکوک است، می کند یا نمی کند؟ اینجا تعلق امر، داعویّت امر، محرّکیّت امر، نسبت به نه جزء، معلوم بالتفصیل است، نسبت به جزء دهم از اول، مشکوک به شک بدوی است. منتها یک قاعدۀ کلی است که هر کجا یک معلوم بالتفصیل، و یک مشکوک به شک بدوی که متناسب با آن معلوم بالتفصیل باشد، کنار هم گذاشته شود، و ضم به یکدیگر شود، یک صورت علم اجمالی به وجود می آورد و الاّ در باطن امر از اول و آخر، ما جز علم تفصیلی و شک بدوی در اینجا مسألۀ دیگری نداریم. تحریک و داعویّت«اقیموا الصلوه» نسبت به نه جزء مسلّم، بعث آن نسبت به نه جزء مسلّم، نسبت به جزء دهم«من اول الامر» مشکوک است. نه این که بر ما یک برهه و یک دورانی بگذرد که در آن دوران علم اجمالی داشتیم، و بعد از گذشتن آن دوران، یک علم تفصیلی از این علم اجمالی متولد شود، و مسبب از این علم اجمالی قرار بگیرد.

پس وقتی که این دو مطلب را ملاحظه کردیم که اولا وجوب اتیان اجزا، وجوب غیری مقدمی نیست، و حتی آنهایی هم که در باب مقدمۀ واجب قائل به وجوب مقدمه شده اند، کثیری از آنها اجزا را خارج کرده اند، گفته اند: مقدمات داخلیّه داخل در محل نزاع نیست، و بلکه بعضیها اصلا مقدمیّت اجزا را انکار کردند و گفتند: علّت این که اجزا داخل در محل بحث نیست، این است که بحث ما در مقدمه است، و اجزا اصلا مقدمیّت برای کل و مرکب ندارد.

پس بالاخره باید این دو مبنا پذیرفته شود، تا اشکال مرحوم آخوند درست باشد:

یکی اصل وجوب المقدمه، یکی تعمیم وجوب المقدمه للمقدمات الداخلیه. و همین طور در تقریب سوم اولا باید یک علم اجمالی داشته باشیم، و علم تفصیلی را متولد از علم اجمالی بدانیم، آن وقت بگوییم: «المعلول کیف یعقل ان یؤثر فی زوال علته و