سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 395

یوجب انحلال علته» اما به حسب واقع، ما جز یک علم تفصیلی در رابطۀ با اجزای معلومه، و یک شک بدوی در مورد جزء مشکوک، چیز دیگری نداریم. لذا جواب مرحوم آخوند و آن تقریب سوم به این طریق داده می شود.

تبعیت اوامر و نواهی از مصالح و مفاسد و ارتباط آن به محل بحث

و اما اشکال دیگر در این باب را مرحوم شیخ انصاری(ره) در کتاب شریف رسائل به صورت ان قلت بیان کرده است، و بعد خودشان جواب داده اند. اما مرحوم آخوند روی این اشکال تکیه کرده اند، و در جواب شیخ هم مناقشه کرده اند. در حقیقت این هم یک بیانی است که مورد تأیید مرحوم آخوند در کفایه است، و روی این بیان هم جلوی اجرای برائت عقلیّه را در اقل و اکثر اجزا گرفته اند، و آن این مسألۀ معروفه است. گفته اند:

عدلیّه دربارۀ اوامر و نواهی مولا، این عقیده را دارند که اوامر و نواهی، تابع مصالح و مفاسد واقعی و نفس الامری است، آن هم در متعلقات. اگر مولا امر به صلاه می کند، برای این است که یک مصلحتی بر صلاه ترتّب پیدا می کند و امر خداوند به صلاه برای تحقق آن هدف است، برای تحقق آن مصلحت، و تحصّل آن مصلحت است. کما این که در باب نواهی اگر نهیی متعلق به یک فعلی شود، برای این است که یک مفسده ای مترتب بر انجام آن فعل منهی عنه است که نهی مولا و زجر مولا برای انزجار از آن مفسده و تحذر از آن مفسده است.

این مسأله را عدلیه قائل هستند و حتّی یک تعبیری هم در این رابطه دارند که این تعبیر را مرحوم شیخ در همان ان قلت بیان کرده اند، مرحوم آخوند هم در کفایه بیان کرده اند، و آن این است که گفته اند: به نظر عدلیه، واجبات شرعیّه الطاف در واجبات عقلیّه هستند. مقصود عدلیّه از این عبارت، با توجه به این که مقصودشان از الطاف، همان مصالح واقعیّه ای است که در واجبات شرعیّه وجود دارد، این است که واجبات شرعیّه دارای یک مصالح واقعی و مصالح نفس الامری است که اگر عقول ما آن مصالح را درک می کرد و احاطۀ علمی برای عقول ما به آن مصالح حاصل می شد، خود عقول ما این افعال را ایجاب می کرد. نماز یک مصلحتی دارد که عقل ما آن مصلحت را درک نمی کند.

ولی اگر عقل ما آن مصلحت ملزمۀ صلاه را درک می کرد، خودش نماز را ایجاب می کرد، خودش این عمل عبادی را ایجاب می کرد. می بینیم مثلا در باب احسان، عقل آن مصلحت احسان را درک می کند، خودش مستقلا حکم می کند به این که احسان حسن