سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 396

است، و رجحان دارد. در باب ظلم، عقل مستقلا مفسدۀ ظلم را درک می کند، لذا خودش حکم می کند«بأن الظلم قبیح». اما دربارۀ واجبات و محرمات شرعیّه، چون عقل چنین احاطه ای ندارد، لذا دست عقل کوتاه است از این که حکم به ایجاب و تحریم کند. اما اگر او هم می توانست رمز این واجبات، و مصالح این واجبات و مفاسد این منهی عنه ها را درک کند، آن هم حکم به وجوب و تحریم می کرد. پس این عبارت معروفه که واجبات شرعیّه الطاف در واجبات عقلیّه است، ناظر به همین معناست، و این مطلب را می خواهد بیان کند.

کیفیت تصویر مصلحت در مأمور به

بعد در توضیح این مطلب گفته می شود: حالا که پای مصلحت در کار است و مصلحت ملزمه در مأمور بها تحقق دارد، اینجا در رابطۀ با مصلحت، ما به دو صورت می توانیم مسأله را تصویر کنیم:

یک صورت این است که بگوییم: امر مولوی به خود صلاه تعلق گرفته است، لکن آن مصلحتی که در نماز وجود دارد، به عنوان غرض و هدف مطرح است. تصویر این صورت است که مولا«امر امرا مولویا بالصلاه لاجل تحقق تلک المصلحه، لاجل تحصّل تلک الغایه».

اما یک جور دیگر هم می توانیم تصویر کنیم، و آن این است که ما مأمور به واقعی را عبارت از خود همان مصلحت بدانیم، بگوییم: مأمور به آن مصلحت است، و امر متعلق به صلاه را امر ارشادی قرار دهیم، یعنی مولا می خواهد از راه نماز، آن مأمور به واقعی تحقق پیدا کند. شما که نمی دانید از چه راهی می توانید آن مأمور به واقعی را انجام دهید، شما که نمی دانید آن غرض و مصلحت که مأمور به واقعی است، از چه راهی تحقق پیدا می کند. مولا به صورت ارشاد، امر ارشادی به اقامۀ نماز متعلق می کند، برای تحقق مأمور به مولوی که عبارت از آن مصلحتی است که«یترتب علی الصلوه و یتحصّل بالصلاه» اینجوری هم می شود تصویرش کرد.

اما آنچه که واقع مطلب است بنابر قول عدلیّه، این است که شما وجود یک مصلحت ملزمه را نمی توانید انکار کنید چه این مصلحت ملزمه را غرض از مأمور به مولوی قرار بدهید، یا خود این مصلحت ملزمه را مأمور به قرار دهید، و امر نماز را امر ارشادی برای تحقق مأمور به واقعی قرار دهید. یکی از این دو تصویر بالاخره باید در اینجا پیاده شود.