سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 397

لزوم احتیاط در اقل و اکثر ارتباطی

بعد نتیجه می گیرد، می گوید: ما روی هریک از این دو تصویر اگر بخواهیم مسأله را تمام کنیم، در اقل و اکثر ارتباطی در باب اجزا، باید قائل به احتیاط شویم و حق نداریم اجرای برائت عقلیّه کنیم.

بیان ذلک: اگر شما مأمور به را عبارت از آن مصلحت بدانید، و نماز جنبۀ مقدمی و ارشادی برای تحقق آن مأمور به واقعی داشته باشد، اینجا که خیلی مسأله روشن است برای این که در این نمازی که باید مؤثر در حصول آن مصلحت باشد، و مأمور به عبارت از آن مصلحت است، اگر شما نماز نه جزئی خواندید، یقین ندارید که مأمور به در خارج تحقق پیدا کرد. یقین ندارید که مأمور به شما که عبارت از آن مصلحت است، تحصّل پیدا کرد. شما یقین دارید امر«اقیموا الصلوه» گریبان شما را گرفته است، و با اتیان نماز نه جزئی نمی دانید که مأمور به در خارج تحقق پیدا کرد یا نه. مأمور به آن مصلحت است.

مصلحت اگر در نماز ده جزء باشد، با نماز ده جزئی تحصّل پیدا می کند، و با اقتصار بر نماز نه جزئی، شما در تحقق مأمور به شک دارید. و پیداست کسی که در تحقق مأمور به شک داشته باشد، نمی تواند اجرای برائت کند. اینجا مورد اشتغال یقینی، فراغ یقینی لازم دارد و مجرای آن قاعده خواهد بود.

اما اگر آن تصویر را پیاده کردید که بگویید: مصلحت به عنوان مأمور به مطرح نیست، بلکه مأمور به، خود نماز است، امر مولوی به خود نماز متعلق شده است، مصلحت به عنوان غرض مأمور به، و هدف مأمور به مطرح است. مأمور به ما همین صلاتی است که ما ملاحظه می کنیم. می گوید: در همین جا هم شما باید احتیاط کنید برای این که شما می دانید که امر مولا به صلاه برای تحقق آن غرض است، برای رسیدن به آن غرض است.

اگر شما بر نماز نه جزئی اقتصار کنید، نمی دانید که غرض مولا حاصل شده است یا نشده است؟ شما می دانید یک امری که خود امر معلول غرضی است از ناحیۀ مولا، به شما توجه پیدا کرد، حالا در مقام امتثالش یک عملی را انجام دادید که نمی دانید با این عمل، غرض مولا حاصل می شود، یا نه. اگر شک در حصول غرض کنید، لا محاله شک در سقوط امر دارید برای این که تا مادامی که غرض مولا حاصل نشود، امر مولا ساقط نمی شود. اگر امر می خواهد با غرض رابطه نداشته باشد، که این غرض مؤثر در ایجاد امر نبود، همان طوری که غرض مؤثر در ایجاد امر است. تا زمانی که این غرض حاصل