سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 398

نشود و تحقق پیدا نکند، معنا ندارد امر ساقط شود.

پس در حقیقت شک شما در حصول و عدم حصول غرض، بازگشتش به این است که شما شک دارید که آیا امر ساقط شد، یا نشد. امری به شما متعلق شد، نماز نه جزئی خواندید، و با خواندن نماز نه جزئی، شک دارید که امر گریبان شما را رها کرد یا نکرد، امر ساقط شد یا نشد. اینجا هم همان مسألۀ اشتغال یقینی مستدعی برائت یقینیّه و فراغ یقینی است، که همان قاعدۀ احتیاط است، گریبان شما را می گیرد، می گوید: تا زمانی که شما علم به سقوط امر پیدا نکنید، حق ندارید دست از این امر بردارید، و آن هم به اتیان نماز ده جزئی تحقق پیدا می کند.

این هم یک مطلبی است که مرحوم آخوند بر این مطلب تکیه کرده اند و حرفی هم هست که به ظاهر قابل قبول است، و انسان آن را می پسندد. حالا در مقابل این حرف چه بگوییم؟

منشأ تبعیت اوامر و نواهی از مصالح و مفاسد

منشأ این مطلبی که عدلیّه قائل شده اند، که اوامر و نواهی تابع مصالح و مفاسد نفس الامریّه است، چیست؟ آیا این یک مسأله ای است که تعبّد در آن راه پیدا کرده است؟ منشأ این حرف، یک مسألۀ کلامیّه است که در علم کلام مورد بحث است. اشاعره یک طرف واقع شده اند، و عدلیّه که عبارت از معتزله و امامیّه هستند، طرف دیگر این مسأله قرار گرفته اند. آن مسأله این است که آیا دربارۀ خداوند ارادۀ جزافیّه(که ما از او تعبیر به گزاف می کنیم) نسبت به افعال خداوند جایز است یا ممتنع؟ آیا خداوند وقتی که می خواهد اراده کند یک فعلی را، حتما باید جنبۀ عقلائی در این فعل رعایت شود یعنی باید یک نفعی ملحوظ شود؟ همان طوری که ما در ارادۀ خودمان تا تصدیق به فایدۀ یک شیء نکنیم، و نفعی را در شیء ملاحظه نکنیم، از نظر عقلا، اراده تحقق پیدا نمی کند.

اراده در ما، مسبوق به تصوّر و تصدیق به فایده است. یک عملی که هیچ فایده ای ندارد در هیچ مرحله ای اثری بر او ترتب پیدا نخواهد شد، آیا این می تواند متعلق اراده قرار بگیرد؟

دربارۀ خداوند اشاعره گفته اند: ارادۀ گزافیّه از خداوند در رابطۀ با افعالش هیچ امتناعی ندارد چون مثلا او قادر مطلق است و فعّال ما یشاء است. مثلا یک چنین چیزهایی در ذهنشان هست، «له ان یرید ما یشاء» دیگر در ارادۀ او محدودیّتی نیست.