سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 399

ممکن است که اداره کند یک فعلی را که در هیچ مرحله ای از مراحل، هیچ گونه مصلحتی در آن وجود نداشته باشد. اشاعره این معنا را می گویند.

اما عدلیّه در مقابل اشاعره منکر این هستند. آنها می گویند: ارادۀ جزافیّه دربارۀ خداوند ممتنع است. افعال الهی باید دارای مصالح و جهات مرجحه باشد. همین طوری بدون جهت، فعلی از خداوند تبارک و تعالی صادر نمی شود.

ریشۀ این حرفی که عدلیّه در ما نحن فیه زده اند، عبارت از همین مسألۀ کلامیّه است.

حالا ما باید این مطلب را موردنظر قرار دهیم و رویش فکر کنیم. برای فرار از جزافی بودن افعال خداوند، و برای این که این معنای جزاف در فعل خدا تحقق پیدا نکند چه باید کرد؟ خدا ما را امر کرده است، گفته: «اقیموا الصلوه» این«اقیموا الصلوه فعل من افعال الله، عمل من اعمال الله» آیا اگر این امر«اقیموا الصلوه» بخواهد از دایرۀ جزاف بودن خارج شود، راهش منحصرا عبارت از همین است که عدلیّه در ما نحن فیه قائل شدند؟ یعنی حتما باید بگوییم: این نماز مؤثر در یک مصلحتی است مثل مثلا مصلحت معراج المؤمن بودن، و این امر خداوند که فعل من افعال الله است، برای رسیدن به این مصلحت معراجیه است؟ آیا برای فرار از جزاف بودن، راه منحصرا همین است که اگر راه منحصرا همین باشد، حرف عدلیّه در ما نحن فیه درست است. می گویند: اوامر و نواهی تابع مصالح و مفاسد نفس الامریّه است؟ یا این که آن مقداری که لازم است، این است که«اقیموا الصلوه» از دایرۀ جزاف بودن خارج شود، اما راه خروجش از دایرۀ جزاف بودن، منحصر به این نیست که عدلیّه در ما نحن فیه قائل هستند، من الممکن که یک راههای دیگری وجود داشته باشد، که با توجه به آن راهها«اقیموا الصلوه» از عنوان جزافیّت خارج شود. روی این جهت قدری فکر بفرمایید تا دنبالۀ بحث.

پرسش:

1 - مبنای اشکالات ثلاثه اجرای برائت چیست؟

2 - کیفیت وجود علم تفصیلی و شک بدوی را در محل بحث توضیح دهید.

3 - ارتباط بحث تبعیت اوامر و نواهی از مصالح و مفاسد را به محل بحث بیان کنید.

4 - دو تصویر مصلحت در مأمور به را با نتیجۀ آن توضیح دهید.

5 - منشأ مسلک تبعیت اوامر و نواهی از مصالح و مفاسد چیست؟