سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 4

تکلیف را می دانیم، لکن نوع تکلیف برای ما مشخص نیست؛ همان طورکه مکلّف به برای ما مشخص نیست، نوع تکلیف هم مشخص نیست، تنها جنس تکلیف برای ما مشخص است. مثل این که ما می دانیم که اینجا یک تکلیف لزومی حتمی تحقق دارد، لکن نمی دانیم(از باب مثال) آیا این تکلیف لزومی عبارت از وجوب نماز جمعه است یا این تکلیف لزومی مثلا عبارت از حرمت غصب است؟ یک طرفش مسألۀ وجوب مطرح است و یک طرف آن مسألۀ حرمت مطرح است، لکن نه مثل دوران بین محذورین. در دوران بین محذورین متعلق حرمت و وجوب، شیء واحد بود. ما نمی دانستیم که نماز جمعه واجب یا حرام است؟ اینجا امر دائر بین محذورین است و مربوط به اصاله التخییر است، که یک اصل دیگری است غیر از اصاله الاشتغال.

اما اینجا مسأله این طور نیست. علم اجمالی ما به صورت«امّا» است و این طور تعبیر می کنیم که«امّا انّ صلاه الجمعه واجبه، و امّا انّ الغصب حرام» اینجا ما اجمالا می دانیم که یک تکلیف لزومی تحقق دارد، نمی دانیم که آن تکلیف لزومی وجوب متعلق به صلات جمعه است یا حرمت متعلق به غصب است؟ این هم یکی از مصادیق قاعدۀ اشتغال است، و از مواردی است که اصاله الاشتغال در آن پیاده می شود. کما این که در اصاله الاشتغال فرقی نیست بین این که شبهه، شبهه حکمیه باشد، یا این که شبهه، شبهه موضوعیه باشد. در مثال نماز جمعه که اول ذکر کردیم، که ما علم اجمالی داریم به این که یا نماز جمعه واجب است یا نماز ظهر. اینجا طبعا شبهه، شبهۀ حکمیه است، یعنی نمی دانیم که وظیفه شرعی«فی عصر الغیبه ماذا؟ هل هو وجوب صلاه الجمعه، أو وجوب صلاه الظهر»؟ و گاهی هم شبهه، شبهۀ موضوعی است مثل تردد خمر بین انائین، که اینجا اشتباه در رابطۀ با حکم شرعی نیست، اشتباه در رابطۀ با یک امر خارجی است، که مشخّصش شارع نباید باشد، بلکه از طرق دیگر باید این معنا کشف بشود، که آیا این مایع موجود در اناء واقع در یمین خمر است یا مایع موجود در اناء واقع در یسار؟ بالاخره اینها موارد قاعدۀ اشتغال است. حالا باید ملاحظه بکنیم، ببینیم در تمام این مواردی که مجرای قاعدۀ اشتغال است، اقتضای قاعدۀ اشتغال این است که انسان باید همه جوانب را رعایت بکند، و لذا از آن تعبیر به قاعدۀ احتیاط می شود؛ آیا در این موارد قاعدۀ اشتغال و احتیاط جریان پیدا می کند یا نمی کند یا در مسأله تفصیل است؟ و بالاخره باید بحث بکنیم، که آیا مولا در اطراف علم اجمالی می تواند ترخیصی بدهد در بعض اطراف یا در جمیع اطراف یا نمی تواند ترخیص بدهد؟ یا در این مسأله هم باید بین