سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 401

مسأله است، پذیرفتیم که می پذیریم، و واقع مطلب هم همین است، که ارادۀ جزافیّه بر خداوند حکیم ممتنع است، و آن حرفهایی که زده اند که اینجا قدرت غیر محدود است، محدودیّت تصور نمی شود، هیچ ربطی به این مسأله ندارد. حالا این مبنا را ما پذیرفتیم.

آیا لازمۀ پذیرفتن این مبنا، این است که در مثل ارادۀ خداوند که تعلق به صلات گرفته است، (البته ارادۀ تشریعی) ارادۀ خداوند که به صوم متعلق شده است به ارادۀ تشریعی، و امثال ذلک در مواردی که امر تحقق دارد؛ اگر ما بخواهیم مسأله را از جزاف بودن خارج کنیم، آیا راهش منحصرا همان دوتا راهی است که دیروز ذکر شد؟ باید به یکی از آن دو صورت از مسألۀ جزافی بودن خارج شویم؟ و دیگر راه سوم و چهارمی وجود ندارد؟

یک صورتش این بود، ما معراج المؤمن را مأمور به واقعی قرار دهیم، و اینجوری بگوییم: امر متعلق به صلات«امر ارشادی الی تحقق ما هو المأمور به حقیقتا» و الا امر مولوی به عنوان«معراج المؤمن» متعلق شده است، و در تعلق امر به صلات، هیچ جهتی غیر از ارشادیّت وجود ندارد، یا این که بگوییم: امر متعلق به صلات شده است مأمور به واقعی خود صلات است، امر مولوی به نفس صلات متعلق است، منتها عنوان معراجیّت، به عنوان غرض از مأمور به مطرح است، به عنوان نتیجۀ مأمور به مطرح است؟

راههای خروج از ارادۀ جزافی نسبت به خداوند

ما قبول داریم که یکی از این دو راه مسأله را از جزافی بودن خارج می کند؛ اما بحث در انحصار است. آیا راه منحصرا یکی از این دو راه است یا این که نه؟ ما ممکن است که یک راه سومی پیدا کنیم، ممکن است یک راه چهارمی پیدا کنیم مثلا بگوییم: امر در تعلقش به صلات، و به عبارت دیگر تعلق ارادۀ تشریعیّه مولا به صلات، هیچ ربطی به معراج المؤمن ندارد، بلکه برای خاطر این است که خود نماز محبوب مولاست، خود نماز مصلحت است، نه این که نماز«مؤثر فی حصول مصلحه اخری» خودش مصلحت است، خودش محبوب مولاست. برای خاطر این که نماز خضوع در مقابل مولاست، نماز خشوع در مقابل مولاست، در نماز تحلیل و تکبیر و تسلیم وجود دارد، ما احتمال می دهیم که تعلق امر مولا و ارادۀ تشریعیّۀ مولا به صلات، برای خاطر نفس همین اعمال محبوب خداوند است، نفس همین اعمال، محبوب ذات باری تعالی است. اگر اینطور شد و چنین احتمالی دادیم، آیا مسأله از جزافی بودن خارج نمی شود؟ راه خروج از