سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 403

کردیم که ارادۀ جزافیّه به صلات به نحو ارادۀ تشریعی تعلق پیدا نکند، و در عین حال به عقل هم که مراجعه می کنیم، عقل حکم به برائت می کند. این یک راه که ما می توانیم تصور کنیم.

(سؤال... و پاسخ استاد:) ما می گوییم: آن حرفی را که عدلیّه زدند ریشۀ آن مسأله را ما باید ملاحظه کنیم، وقتی که ریشۀ مسأله را ملاحظه کردیم، می بینیم راه منحصر نیست به آن دو راهی که دیروز عرض کردیم. آنچه که ما ملزم به او هستیم این نیست که بگوییم:

یک نمازی داریم، یک معراج المؤمنی داریم، یا باید معراج المؤمن مأمور به باشد، نماز جنبۀ ارشادی داشته باشد، و یا معراج المؤمن به عنوان غرض مطرح باشد، لازم نیست که ما اینها را ملتزم شویم. اساس مسأله این است که از جزاف بودن ما بیرون بیاییم، کما این که راه دیگری هست که بعضیها هم به این راه ملتزم شدند، و آن هم مانعی ندارد.

وجود مصلحت در شیء علت تعلق امر به آن

ممکن است که ما یک راه چهارمی اینجا تصور کنیم که این راه را مرحوم آخوند در کفایه از بعضی از عدلیّه نقل می کند، و آن این است که ممکن است تعلق امر به صلات، برای خاطر یک مصلحتی است که در خود این امر وجود دارد، امر کردن دارای مصلحت است، و الاّ مأمور به هیچ مصلحت ندارد، منهی عنه هیچ مفسده ندارد. روی این مبنا دیگر پای مفسده را نباید ما اصلا در بین بیاوریم. باید بگوییم: ممکن است امر المولا خودش مصلحت داشته باشد، و همین طور نهی المولا خودش مصلحت داشته باشد، اینجا دیگر روی این فرض اصلا پای مفسده در کار نیست، چرا مولا می فرماید: «اقیموا الصلوه»؟ نفس این امر به اقامۀ به صلات در او مصلحت است، چرا مولا می فرماید: «لا تشرب الخمر»؟ نفس این نهی از شرب خمر خودش دارای مصلحت است.

اگر ما یک چنین احتمالی دادیم، آیا مسأله از جزاف بودن بیرون می آید یا نه؟ اگر نفس امر المولا مشتمل بر مصلحت شد، نفس نهی المولا مشتمل بر مصلحت شد، دیگر عنوان جزافیّت در اینجا تحقق ندارد؟ وقتی که عنوان جزافیّت در اینجا تحقق نداشت، در ما نحن فیه اینطوری نتیجه می گیریم و می گوییم: مولا آن مصلحتی که در امرش باید لحاظ شود، آن مصلحت در رابطۀ با خود امر تحقق پیدا کرده است، او دیگر توقف ندارد بر این که مأمور به در خارج موجود شود، مصلحت در رابطۀ با خود امر است«و الامر قد تحقق فی الخارج». اما در عین این که امر تحقق پیدا کرده است، به مقتضای حکم عقل ما