سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 404

در برابر مولا، و انجام مأمور به مسؤول هستیم، عقل می گوید: باید مأمور به مولا در خارج وجود پیدا کند، ولو این که مصلحت در خود امر باشد، ولو مصلحت در خود نهی باشد، لکن در ناحیۀ امر حتما باید مأمور به وجود پیدا کند، در ناحیۀ نهی هم حتما باید منهی عنه ترک شود. آن وقت ما از عقل در این فرض سؤال می کنیم، می گوییم: امر مولا به یک نمازی متعلق شده است، که از نظر اجزا، مردد بین نه جزء و ده جزء است، عقل در جواب می گوید: تو از عهدۀ انجام آن مقداری که تعلق امر به او متیقّن و معلوم است، باید برآیی. اما آن مقداری که امر مولا در رابطۀ با آن دلالت نمی کند«لا یجب علیک الخروج عن عهدته».

پس یک احتمال چهارم هم که بعضی از عدلیّه برای خروج از جزافیّت، ملتزم به این معنا شده اند این است که مصلحت را دربارۀ خود امر و نهی فرض کرده اند. اینجا جزافیّت در کار نیست، و در عین حال مقتضای حکم عقل هم عبارت از جریان برائت است. پس خلاصۀ جواب این شد که اگر راه منحصرا عبارت از آن دو صورت اول باشد، حالا ما در این جواب اول می پذیریم که اشکال وارد است. اما اشکال ما عدم انحصار است، می گوییم: راه منحصر به آن دو نیست، بلکه ما دو راه دیگر می توانیم تصور کنیم، که برطبق این دو راه اخیر، لازم نیست که برائت عقلیّه جریان پیدا نکند، بلکه در عین التزام به یکی از این دو راه اخیر، جریان برائت عقلیّه به وضع روشنی مطرح می شود.

(سؤال... و پاسخ استاد:) ولی در عین حال در مقام عبودیّت و مولویّت عقل می گوید: باید امر مولا در خارج موافقت شود. شما چکار دارید؟ مگر دلیلی آمده است بر اینکه شما تابع مصلحت هستید؟ مسألۀ لزوم اتیان به مأمور به هیچ ارتباطی به مصلحت ندارد، این قانون عبودیّت و مولویّت است، مثل این که اشاعره که ارادۀ جزافیّه را دربارۀ خداوند ممتنع نمی دانند، و می گویند: بدون هیچ گونه مصلحتی امر از طرف خدا می تواند تحقق پیدا کند، آیا موافقت مأمور به از نظر اینها لازم نیست، چون اینها ملتزم به اصل اعتبار مصلحت نیستند؟ ربطی به این ندارد، مسألۀ موافقت امر یک قانونی است در رابطۀ با مولویّت و عبودیّت، حالا در چه مرحله ای مصلحت وجود دارد، در چه مرحله ای وجود ندارد اصلا مصلحت هست، یا اصلا مصلحت نیست؟ هیچ ارتباطی به مسألۀ موافقت ندارد.

(سؤال... و پاسخ استاد:) لازم نیست اثبات بشود، همین که شما در مسألۀ جزافیّت راه دیگری پیدا کردید، شما که می خواهید جلوی جریان برائت عقلیّه را بگیرید، باید آن