سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 405

راهها را اثبات کنید، و الاّ لازم نیست که ما اینها را اثبات کنیم، ما می گوییم: همین مقدار امر مولا اینجا«لیس بجزاف» لازمۀ جزاف نبودن عدم جریان برائت عقلیّه نیست، این اولا.

ثانیا در جواب از همین اشکال. فرض می کنیم که راه منحصرا همان دو راهی است که این مستشکل ذکر کرد. راه سوم و چهارم را ما به طور کلی نادیده می گیریم. یا معراج المؤمن مأمور به است، و صلات در حقیقت مقدمۀ تحقق معراج المؤمن است؟ یا این که نه، معراج المؤمن به عنوان غرض از صلات مطرح است. می گوییم: ما ممکن است بین این دو راه تفکیک کنیم، یک راهش را قبول داریم که برائت عقلیه جاری نمی شود و آن این است که ما مأمور به را عبارت از معراج المؤمن ببینیم، برای این که اگر مأمور به معراج المؤمن شد، از قبیل اسباب و محصّلات می شود، و در حقیقت به یک معنا از محل بحث اقل و اکثر در اجزاء هم خارج می شود. و ما هم می گوییم: برائت عقلیّه در اسباب و محصّلات جریان پیدا نمی کند.

اما در این فرض دوم که اگر معراجیّت به عنوان غرض از صلات مطرح شد، به عنوان هدف برای ایجاب صلات مطرح شد، شما می گویید: اگر ما اقتصار بر نماز نه جزئی کنیم، شک می کنیم که آیا غرض مولا حاصل شده است، یا حاصل نشده است؟ و مرحوم آخوند مکرر در کتاب کفایه در مباحث مختلفه این مسأله را بیان کرده اند که مکلّف در مقام امتثال، باید علم به حصول غرض داشته باشد، برای این که اگر شک در حصول غرض داشته باشد این مساوق با شک در سقوط امر است، برای خاطر این که امر حدوثا و بقائا تابع برای غرض است، معنا ندارد که امر کنار برود، درحالی که غرض حاصل نشده باشد. پس اگر شما شک در حصول غرض کردید، تبعا شک در بقای امر و سقوط امر می کنید، و با شک در سقوط و بقای امر، بلا اشکال قاعدۀ اشتغال جریان پیدا می کند.

می خواهیم ببینیم آیا واقع مطلب هم اینطور است؟ آیا آن مقداری که عقل در مقام امتثال حکم می کند، این است که مکلّف باید علم به حصول غرض مولا پیدا کند؟

عدم لزوم اتیان به مشکوک برای علم به حصول غرض مولا

عرض کردیم که مسألۀ اطاعت و معصیت، موافقت و مخالفت، اینها مسائل عقلی است، و حاکم بالاستقلال در این مسائل، عبارت از عقل است. حالا مثلا مولا دستور خیلی روشنی داده است که یک معجونی ترکیب شود تبعا برای خاطر هدفی، لکن