سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 419

منتها علّت معارضه، وجود علم اجمالی است.

اگر علم اجمالی اینجا در کار نبود، مسأله ای به نام علم اجمالی وجود نداشت، ما هر دو را جاری می کردیم، هیچ مانعی هم در کار نبود برای این که اینها بالذات باهم تعارضی ندارند، این نمی گوید: فلان چیز واجب است، آن بگوید: فلان چیز لیس بواجب. یک چنین تعارضی بین آنها نیست. او می گوید: اکثر واجب نیست، این می گوید:

اقل واجب نیست. دو مجرا دارند، در دو مسیر قرار می گیرند. اما این علم اجمالی است که آنها را به جان هم می اندازد، می گوید: نمی شود هم شما بگویید: اقل واجب نیست از این طرف هم اکثر واجب نیست، پس سرت را بینداز زیر و برو، نه نماز نه جزئی و نه نماز ده جزئی. علم اجمالی القای معارضه می کند، و الاّ در جریان هرکدام از این دو اصل ما نباید به اصل دیگر توجه داشته باشیم، اینها دوتا مجرا دارند و در دوتا مورد قرار گرفته اند. منتها وجود علم اجمالی بین اینها القای معارضه می کند.

فرق بین اقل و اکثر از نظر اجرای برائت

اینجا ممکن است بگویید: بین اقل و اکثر یک فرقی هست که آن فرق سبب می شود ما اصل را در اکثر جاری کنیم، و در اقل جاری نکنیم. البته این انحلال نیست ولی یک چیزی است که نتیجۀ او را می خواهد بدهد، و او این است که بگوییم: شما در اقل که می رسید، کاری به وجوب نفسی و وجوب غیری نداشته باشید، چون مجرای اصل را در هردو، روی وجوب نفسی آوردیم. این«ان قلت» می گوید: شما به وجوب نفسی چکار دارید؟ بحث را روی طبیعه الوجوب بیاورید، روی طبیعه اللزوم، روی اصل الالزام. اگر شما بحث را روی این پیاده کردید، اینجا اقل و اکثر باهم فرق می کند، برای این که در رابطۀ با اقل، اصل اللزوم برای شما معلوم است، ولو این که نفسیّت و غیریّت آن مشکوک است، اما نفسیّت و غیریّت به عنوان نوع مطرح است اما اصل الجنس و اصل الطبیعه در رابطۀ با اقل تحقق دارد. انسان می تواند قسم بخورد که«و الله الاقل واجب» حالا«اما نفسا و اما غیریا» اما دربارۀ اکثر چطور می توانید بگویید؟ اصل طبیعت وجوب دربارۀ اکثر مشکوک است. اصلا نمی دانیم داخل در دایرۀ لزوم هست یا داخل در دایرۀ وجوب نیست. پس بودن اقل را در دایرۀ وجوب به نحو طبیعت می دانیم، اما بودن اکثر در دایرۀ وجوب به نحو طبیعت برای ما مشکوک است. چه مانعی دارد که ما اصاله البرائه را اینطور جاری کنیم بگوییم: «اصل لزوم الاکثر مشکوک لنا» و«رفع ما لا یعلمون»