سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 430

است اما نحوه ترتبش چه نحوه ترتبی است؟ آیا ترتب هم شرعی است یا ترتب عقلی است؟

به عبارت دیگر: وجوب نفسی ذی المقدمه، برای وجوب غیری مقدمه، سببیت دارد.

وجوب غیری مقدمه، مسبب است، وجوب نفسی ذی المقدمه، سبب است، اما این سببیت و مسببیت، چه سببیت و مسببتی است؟ جواب این است که سببیت و مسببیت عقلی است، ولو این که ذات السبب و ذات المسبب هردو شرعی هستند، اما ترتّب آن مسبب بر سبب، و تفرّع آن مسبب بر سبب، حکم عقل است. شاهدش این است، در بحث مقدمه واجب همان طوری که مرحوم آخوند مکرر در این رابطه تصریح کرده اند، می فرمایند: بحث مقدمه واجب را نباید جزء مباحث الفاظ به حساب آورد. بحث مقدمه واجب از مباحث عقلیه علم اصول است، و نزاع در این است که آیا بین وجوب ذی المقدمه، و وجوب مقدمه که آن دو هردو شرعی است، یک ملازمه عقلیه وجود دارد یا ندارد؟ که معنای ملازمه عقلیه این است عقل می گوید: اگر شارع نماز را به وجوب نفسی واجب کرد، همان شارع باید وضو و اجزای نماز را به عنوان واجب غیری، واجب کند.

پس سببیت و مسببیت، مسأله عقلی است، و نزاع در باب مقدمه واجب، نزاع در یک مسأله عقلی است، لذاست که مرحوم آخوند آنجا به دست و پا افتاده اند که این مسأله عقلیه را به چه مناسبت در مباحث الفاظ مطرح کرده اند با این که جلد اول اصول در رابطۀ با مباحث الفاظ است، چطور شد این مسأله را در مباحث الفاظ مطرح کرده اند؟ آنجا یک توجیهاتی باید بشود، و الاّ در این تردیدی نیست که مسأله در ملازمه عقلیه است، و معنای ملازمۀ عقلیه این است که سببیت و مسببیت عقلی است، و ترتّب وجوب غیری مقدمه بر وجوب نفسی ذی المقدمه، یک ترتب عقلی خواهد بود. این یک مقدمه.

لازمه سببیت شرعی(تأخّر مسبب از سبب)

و اما مقدمه دوم(که در بحث ملاقی هم از همین مقدمه استفاده کردیم) این است که آنجاهایی که سببیت و مسببیت شرعی است، به این نحو که مسبب از آثار شرعیۀ سبب شناخته می شود، یعنی شارع این مسبب را به عنوان اثر شرعی سبب مطرح کرده است، لازمه شرعی بودن یک مسأله ای است، و آن این است که مسبب از نظر رتبه در مقام اجرای اصل، از سبب تأخّر دارد، آن دیگر در رتبۀ سببش نیست. چون به عنوان آثار شرعی سبب مطرح است، یک حالت تأخّر و نوعی تأخّر در این مسبب وجود دارد. اما