سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 437

فرق بین مقتضی بودن علم اجمالی و علت تامه بودن آن

این چند روز راجع به عدم جریان برائت شرعیه گفتیم: سه طور تصور می شود و هیچ کدام از صورش قابل جریان نیست. آیا در این حرفهای چندروزه، بین این که ما علم اجمالی را علّت تامّه بگیریم، یا مقتضی بگیریم، فرق هست؟ این جاها گفتیم: در صورت اول، معارضه در کار است، صورت دوم هم به معارضه منجر می شود، در صورت سوم هم گفتیم: معارضه است، لکن یک طرف معارضه دوتا وجوب خواهد شد. آیا در این حرفها بین صورت اقتضا، و صورت علّیت فرقی در کار است یا این که از نظر این حرفها که تقریبا اساسش را مسألۀ معارضه تشکیل می دهد، بین صورت اقتضا و علّیت هیچ فرقی نیست؟ یعنی چه شما علم اجمالی را علّت تامّه وجوب احتیاط بگیرید، این دوتا اصل باهم معارض هستند، و بر اثر تعارض، تساقط می کنند و چه علم اجمالی را مقتضی وجوب احتیاط بدانید، در عین این که مقتضی وجوب احتیاط است، مع ذلک معارضۀ این دو اصل محفوظ است.

به عبارت دیگر: تعارض بین این دو اصل، مبتنی بر این نیست که شما برای علم اجمالی، علّیت تامّه قائل شوید بلکه چه علّیت تامّه قائل بشوید و چه نشوید فرقی نمی کند.

به عبارت روشن تر: ملاک تعارض اصلین، اصلا روی مسألۀ موافقیت قطعیه نیست بلکه ملاک تعارض اصلین، روی مسألۀ لزوم مخالفت قطعیه است. ملاک این است که اگر شما دو اصل را جاری کردید، «یلزم المخالفه العملیه القطعیه» پس آن چه اساس تعارض را تشکیل می دهد، مسألۀ استلزام مخالفت قطعیه است، یعنی شما بخواهید هم وجوب را از اکثر رفع کنید هم وجوب را از اقل رفع کنید، نتیجه این می شود که نه اتیان به اقل لازم است، و نه اتیان به اکثر و«هذه مخالفه عملیه قطعیه» این مخالفت عملیه است که موجب تعارض بین اصلین می شود، در این مرحله تعارض پیدا می کند. اما علم اجمالی نسبت به موافقت قطعیه چه نقشی دارد؟ آیا نقشش علّیت است یا اقتضا است؟ آن چه ارتباطی به این مسأله معارضه می تواند داشته باشد؟ پایۀ معارضه روی لزوم مخالفت عملیه قطعیه است.

بله اگر کسی گفت: مخالفت عملیه قطعیه جایز است، ما حرفی نداریم، این معنایش جواز المعصیه است. اما کسی که نمی تواند مخالفت عملیۀ قطعیه را تجویز کند، اینجا