سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 439

باشد، یا این که به قول ایشان احرازش، احراز جعلی باشد، یعنی شارع یک چیزی را به عنوان فراغ معرفی کند. مقصود از احراز جعلی، یعنی«یجعل الشارع شیئا موجبا لفراغ الذمه و برائه الذمه». اما اگر یک جایی نه احراز یقینی دارید و نه شارع یک چیزی را به عنوان برائت ذمه و فراغ ذمه برای شما جعل کند، شما استصحاب هم کنید فایده ندارد.

بعد در ما نحن فیه نتیجه می گیرد، می گوید: شما استصحاب عدم وجوب نفسی متعلق به اکثر را جاری کنید، شما از این استصحاب می خواهد چه نتیجه بگیرید؟ یک وقت شما اصل مثبت را حجّت می دانید، و می گویید: استصحاب عدم وجوب نفسی اکثر، اثبات می کند که مأمور به همان اقل است. اگر این معنا را اثبات کرد، از طریق قول به اصل مثبت، شما اینجا خیالتان راحت است برای این که شارع یک برائت جعلیه برای شما درست کرده، و آن این است که از طریق استصحاب عدم وجوب اکثر، به شما گفته:

مأمور به، همان اقل است البته ظاهرا. اگر به شما گفت: مأمور به اقل است، شما ولو این که علم به تکلیف هم داشتید ولو این که علم اجمالی هم علیت تامه داشته، اما وقتی خود شارع یک چیزی را به عنوان مبرء ذمه و به عنوان تمام المأمور به معرفی می کند، ولو به استصحاب که حکم ظاهری است، دیگر برای شما جای تردید باقی نمی ماند. اما اگر استصحاب عدم وجوب اکثر، نتوانست اثبات کند که مأمور به متعیّنا این اقل است، کما این که روی قول به این که اصول مثبته حجّت نیست، نمی تواند این معنا را اثبات کند، می فرماید: ما از شما سؤال می کنیم چه فایده دارد؟ چه نتیجه ای بر این استصحاب عدم وجوب نفسی اکثر، بار می شود؟ شما عالم هستید به این که«أقیموا الصلوه» گریبانتان را گرفته، علم اجمالی هم علیت تامه برای وجوب احتیاط دارد، احتیاط هم به اتیان اکثر حاصل می شود، شارع هم نگفته است که مأمور به ای که من برای تو جعل کردم عبارت از اقل است.

لذا اگر معارضی هم در کار نباشد این استصحاب نمی تواند نقش داشته باشد، تا چه برسد به این که معارضه در کار باشد. پس روی فرض علّیت علم اجمالی اصل نافی در اطراف علم اجمالی جریان ندارد، «ولو کان بلا معارض» برای این که اثری بر او بار نمی شود. بالاخره شما مجبورید این جزء دهم را بیاورید، در مقابل آن علم به تکلیف، و در مقابل علیت علم اجمالی برای وجوب موافقت قطعیه و وجوب احتیاط. ایشان این حرف را در باب استصحاب می زند. بعد به حدیث رفع می رسد، آیا حدیث رفع می تواند در اینجا نقشی داشته باشد؟